سولفات آمونیوم؛ خواص و کاربردهای آن

سولفات آمونیوم که در حوزه کشاورزی با نام کود سولفات آمونیوم شناخته می‌شود، ترکیبی معدنی با فرمول (NH4)2SO4 است که از واکنش آمونیاک و اسید سولفوریک به دست می‌آید. این کود حاوی نیتروژن و گوگرد است و  محلولیت بالا، نیتروژن آمونیومی و گوگرد سولفاته آن بلافاصله در اختیار گیاه قرار می‌گیرند و باعث افزایش رشد، تقویت سنتز پروتئین و سبزینگی سریع برگ‌ها می‌شوند. از طرفی، آزاد شدن یون آمونیوم در خاک، اسیدیته موضعی ایجاد می‌کند و عناصر مسدودشده در خاک مانند فسفر و ریزمغذی‌ها را آزاد می‌سازد. در این مقاله ضمن معرفی خواص کود سولفات آمونیوم و کاربردهای آن در کشاورزی، روش‌های مصرف، مقدار مصرف و زمان مناسب استفاده از آن را بررسی می‌کنیم، پس برای آشنایی بیشتر با قابلیت‌های این ترکیب و استفاده بهینه از آن، تا پایان همراهمان باشید.

کود سولفات آمونیوم چیست؟

طبق اطلاعات وبسایت syfert.net، سولفات آمونیوم یک نمک معدنی سفید و بی‌بو است که در آب حل می‌شود؛ ولی در الکل و استون نامحلول است. ترکیبات سولفات آمونیوم از واکنش آمونیاک با اسید سولفوریک تولید می‌شوند و به‌دلیل محلولیت بالا و محتوای ثابت نیتروژن و گوگرد، بیش‌از ۱۵۰ سال است که به‌عنوان منبعی قابل اعتماد از این دو عنصر در کشاورزی کاربرد دارند. از فواید سولفات آمونیوم می‌توان به این موضوع اشاره کرد که این کود دارای ۲۱ ٪ نیتروژن و ۲۴ ٪ گوگرد است و نسبت متعادل این دو عنصر موجب می‌شود که به‌خصوص برای گیاهان نیازمند به گوگرد مانند سبزیجات خانواده پیاز و غلات مناسب باشد.

در خاک، سولفات امونیوم ابتدا به‌صورت یون آمونیوم آزاد شده و به‌تدریج به نیترات تبدیل می‌شود (فرآیند نیتریفیکاسیون). fertilife.nl توضیح می‌دهد که این روند خاک را کمی اسیدی‌تر می‌کند؛ به‌همین‌دلیل این کود برای خاک‌های قلیایی و همچنین خاک‌های غرقاب مثل شالیزار که در آن‌ها کودهای نیتراتی به‌سرعت به شکل گاز از دست می‌روند، انتخاب بسیار خوبی است. ازطرف‌دیگر، چون سولفات آمونیوم در بسیاری از صنایع به‌عنوان محصول اصلی یا جانبی تولید می‌شود، معمولاً به مقدار زیاد و با قیمت نسبتاً مناسب در بازار موجود است.

خواص کود سولفات آمونیوم

مهم‌ترین خواص کود سولفات آمونیوم برای کشاورزی را می‌توان به‌صورت خلاصه این‌طور توضیح داد:

• از فواید کود سولفات آمونیوم باید به حضور همزمان نیتروژن و گوگرد در آن اشاره کرد؛ با ترکیبات کود سولفات آمونیوم، هر دوی این عناصر اصلی برای ساخت اسیدهای آمینه و پروتئین در گیاهان تأمین می‌شوند و در نتیجه در بسیاری از مزارع، افزایش محسوس رشد و عملکرد محصولات کشاورزی را می‌بینیم.
• آمونیوم سولفات غذای مناسبی برای میکروارگانیسم‌های مفید خاک است؛ فعالیت بیشتر این موجودات، به افزایش ماده آلی و هوموس، بهبود چرخه مواد غذایی و کاهش تلفات نیتروژن بر اثر شستشو و دنیتریفیکاسیون کمک می‌کند. ترکیب هیومیک اسید با سولفات آمونیوم، این خاصیت کود سولفات آمونیوم را به‌شدت تقویت می‌کند.
• فرم آمونیومی نیتروژن و فرم سولفاتی گوگرد در این کود به‌خوبی در آب حل می‌شوند و بعد از مصرف، خیلی سریع از طریق ریشه (و در محلول‌پاشی از طریق برگ) جذب شده و وارد چرخه تغذیه گیاه می‌شوند؛ به همین علت کود سولفات آمونیوم اثر قابل مشاهده‌ای روی سبزینگی و رشد دارد.
• جذب یون آمونیوم باعث کمی کاهش pH در ناحیه ریشه می‌شود و این موضوع، فسفر و ریزمغذی‌هایی مثل روی، آهن و مس را در خاک‌های قلیایی و آهکی قابل جذب‌تر می‌کند؛ از این نظر، این مورد از مهم‌ترین خواص سولفات آمونیوم برای خاک‌های آهکی ایران است.
• ترکیب غلظت مناسب عناصر، قیمت رقابتی و پاسخ سریع گیاه (سبزینگی و رشد در چند روز بعد از مصرف) باعث شده بسیاری از کشاورزان از این کود به‌عنوان یک منبع اقتصادی نیتروژن و گوگرد استفاده کنند.
• اضافه‌کردن سولفات آمونیوم به محلول علف‌کش‌هایی مثل گلیفوسیت، با خنثی کردن یون‌های کلسیم و منیزیم آب، کارایی علف‌کش را بالا می‌برد و تا حدی هم به بهبود کیفیت آب و محلول اسپری کمک می‌کند.

نکته: استفاده از هیومیک اسید آبادیس در ترکیب سولفات آمونیوم، اثرات مثبت نیتروژن موجود در این کود بر روی رشد گیاه را چند برابر می‌کند.

کاربرد سولفات آمونیوم در کشاورزی

کود سولفات آمونیوم عمدتاً به‌عنوان منبع نیتروژن و گوگرد برای انواع گیاهان استفاده می‌شود. این خاصیت سولفات آمونیوم آن را به‌ویژه برای گیاهان نیازمند به گوگرد که پیش‌تر نام بردیم مناسب می‌کند. در خاک‌های قلیایی یا آهکی که حلالیت فسفر و ریزمغذی‌ها پایین است، جذب آمونیوم موجب اسیدی شدن منطقه ریشه و آزادسازی این عناصر می‌شود.

برای محصولات نشائی مانند برنج که در شرایط غرقابی کشت می‌شوند، نیترات‌ها در اثر دنیتریفیکاسیون به‌سرعت از بین می‌روند، اما آمونیوم سولفات در این شرایط پایدارتر است و گزینه‌ای مناسب به شمار می‌آید. همچنین به عنوان ادجوانت در محلول‌های علف‌کش (مثل گلیفوسیت و 2.4-D) به کار می‌رود تا یون‌های کلسیم و منیزیم موجود در آب را خنثی کرده و اثر علف‌کش را افزایش دهد.

نحوه مصرف کود سولفات آمونیوم

در کشاورزی ایران روش‌های متنوعی برای استفاده از آمونیوم سولفات وجود دارد. انتخاب روش مناسب به نوع محصول، ساختار خاک و اقلیم بستگی دارد. مهم‌ترین روش‌ها عبارت‌اند از:

• چالکود
• آبیاری همراه کود
• پخش سطحی
• محلول‌پاشی برگی
• روش کانال یا ترانشه

زمان و مقدار مصرف سولفات آمونیوم

در ادامه، روش‌های کاربردی مصرف سولفات آمونیوم را همراه با «مقادیر نمونه مصرف» می‌بینید (اعداد می‌توانند با توجه به سن گیاه، آزمون خاک و توصیه کارشناس تغییر کنند):

• چالکود (کارگذاری عمیق): در این روش چند گودال مجزا به عمق ۲۰–۳۰ سانتی‌متر و فاصله ۳۰–۵۰ سانتی‌متر از تنه درخت حفر می‌شود و ۵۰۰ گرم تا ۱ کیلوگرم آمونیوم سولفات در هر گودال قرار داده می‌شود. در این روش، تمرکز کوددهی بر روی تغذیه متمرکز، کاهش تلفات کود و افزایش کارایی درختان بارده است؛ و این روش برای درختان پسته، گردو، زیتون، مرکبات و هسته‌دارها مناسب است و موجب رساندن مستقیم مواد مغذی به ریشه و افزایش مقاومت به خشکی می‌شود.
• آبیاری همراه کود (فرتیگیشن): در این کاربرد کود سولفات آمونیوم در آب حل شده و از طریق سیستم‌های آبیاری قطره‌ای یا بارانی به خاک می‌رسد. غلظت توصیه‌شده برای سولفات آمونیوم ۵–۱۰ گرم در هر لیتر آب است. این روش برای مزارع گندم، ذرت، کلزا و سبزیجات بزرگ مقیاس مناسب است و به توزیع یکنواخت و افزایش کیفیت دانه کمک می‌کند.
• پخش سطحی: سولفات آمونیوم پودری یا گرانوله به‌صورت یکنواخت روی سطح خاک پاشیده می‌شود و سپس با آبیاری سبک به عمق خاک نفوذ می‌کند. مقدار معمول میزان مصرف کود آمونیوم سولفات در هکتار بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلوگرم است. این روش ساده و سریع است و برای مزارع وسیع غلات استفاده می‌شود؛ بااین‌حال در صورت وزش باد یا تجمع کود در نقاطی خاص ممکن است کارایی کاهش یابد.
• محلول‌پاشی برگی: محلولی با غلظت ۲–۵ درصد از سولفات آمونیوم آماده شده و با نازل‌های ریز روی برگ‌ها اسپری می‌شود. این روش برای گیاهان حساس به نیتروژن مانند گوجه‌فرنگی، خیار، کدو، اسفناج و گل‌های زینتی مناسب است و رشد سریع برگ‌ها (تا ۳۰ درصد ظرف یک ماه) را موجب می‌شود.
• روش کانال یا ترانشه: یک کانال دایروی پیوسته به عمق ۱۵–۲۰ سانتی‌متر و فاصله حدود ۵۰ سانتی‌متر از تنه درخت حفر شده و ۱–۲ کیلوگرم کود در هر درخت مصرف می‌شود. در این روش، تمرکز کوددهی بر روی توسعه ریشه‌های جانبی درختان است؛ و این روش برای باغ‌های دارای خاک سنگین یا رسی مناسب است و به نفوذ عمیق‌تر مواد غذایی و افزایش طول ریشه کمک می‌کند.

در همه روش‌ها رعایت نکات ایمنی (استفاده از دستکش، ماسک و عینک) و انجام آزمایش خاک قبل از مصرف توصیه می‌شود.

زمان مصرف کود سولفات آمونیوم هم بستگی به نوع محصول و وضعیت خاک دارد. معمولاً این کود در اوایل بهار یا پس‌از بارندگی‌ها مصرف می‌شود تا رطوبت کافی برای انحلال و جذب وجود داشته باشد. در کشت‌های آبیاری قطره‌ای یا بارانی می‌توان آن را در طول فصل رشد به‌صورت دوره‌ای تزریق کرد. باید از مصرف بیش‌ازحد و استفاده در دوره‌های سرد و مرطوب (زمستان) خودداری کرد؛ زیرا می‌تواند باعث تجمع آمونیوم و مسمومیت گیاه شود.

جدول خلاصه زمان و مقدار مصرف کود سولفات آمونیوم در روش‌های مختلف استفاده از آن را در ادامه می‌بینید:

مضرات کود سولفات آمونیوم

در کنار خواص کود سولفات آمونیوم، مضرات کود سولفات آمونیوم بیشتر زمانی بروز می‌کنند که این کود بدون آزمون خاک و در مقدارهای بالا مصرف شود. مصرف زیاد سولفات آمونیوم می‌تواند خاک را بیش‌ازحد اسیدی کند؛ به‌خصوص در خاک‌های سبک و مناطق پر بارش، pH خاک آنقدر پایین می‌آید که رشد ریشه و جذب عناصر غذایی دچار مشکل می‌شود و برای اصلاح آن باید آهک زیادی مصرف شود.

طبق گفته وب‌سایت barsavasepehr.com، تجمع نمک‌ها و آمونیوم در اطراف ریشه نیز خطر سوختگی ریشه، کاهش رشد، زردی بین رگبرگ‌ها و لکه‌های قهوه‌ای روی برگ‌ها را بالا می‌برد. ازطرف‌دیگر، اگر سولفات آمونیوم بیش‌ازحد و بدون مدیریت آبیاری استفاده شود، نیتروژن و گوگردِ مازاد می‌توانند شسته شده و باعث آلودگی منابع آب زیرزمینی شوند. هنگام کار با این کود نیز باید نکات ایمنی رعایت شود؛ چون تماس مستقیم گرد و غبار با پوست، چشم یا دستگاه تنفسی می‌تواند باعث سوزش و التهاب شود.

تفاوت کود اوره با سولفات آمونیوم

جدول زیر تفاوت کود اوره با سولفات آمونیوم را برای کشاورزان مشخص می‌دهد:

سخن پایانی

آمونیوم سولفات با فراهم کردن همزمان نیتروژن و گوگرد، اسیدی کردن موضعی خاک و فعال کردن میکروارگانیسم‌ها، یکی از ارزشمندترین کودهای معدنی به شمار می‌آید. روش‌های متعدد مصرف همچون چالکود، فرتیگیشن، پخش سطحی، محلول‌پاشی برگی و کانال‌کود، امکان استفاده بهینه از خواص کود سولفات آمونیوم را برای محصولات مختلف فراهم می‌کند. بااین‌حال، مصرف بی‌رویه می‌تواند باعث اسیدی شدن بیش‌ازحد خاک، تجمع نمک‌ها و آلودگی منابع آب شود؛ بنابراین باید به دوزهای توصیه‌شده و آزمون خاک توجه کرد.

در مقایسه با اوره، سولفات آمونیوم نیتروژن کمتری دارد اما گوگرد موردنیاز گیاه را تامین می‌کند و برای خاک‌های قلیایی و مناطق غرقابی مناسب‌تر است. همچنین در صورت ترکیب با هیومیک اسید، کارایی این کود بیشتر می‌شود و می‌تواند بخشی از نیاز به نیتروژن مزرعه را با دوز کمتر تأمین کند.

آبادیس تولید کننده کودهای آلی در ایران

شرکت اکسیر دانش آبادیس یکی از پیشروان تولید کودهای آلی بر پایه هیومیک اسید در ایران است. این شرکت با استفاده از فناوری‌های روز، محصولات متنوعی شامل انواع هیومیک اسید، کود کلات آهن و کود آمینوهیوم را عرضه می‌کند. آبادیس علاوه‌بر تولید، خدمات مشاوره و پشتیبانی رایگان ارائه می‌دهد و با تحقیقات مستمر در تلاش است تا نیازهای کشاورزان را برآورده کرده و به توسعه پایدار کشاورزی کمک کند.

بیشتر بخوانید: کود بور

سوالات متداول

۱. آیا می‌توان سولفات امونیوم را با سایر کودها مخلوط کرد؟

بله، اما بااین‌حال، نباید با مواد قلیایی قوی یا آهک مخلوط شود زیرا ممکن است آمونیاک آزاد شود و بازده را کاهش دهد. همیشه قبل از مخلوط کردن، دستورالعمل تولیدکننده را بررسی کنید.

۲. آیا استفاده از سولفات آمونیوم برای همه خاک‌ها مناسب است؟

این کود عمدتاً برای خاک‌های قلیایی یا خنثی مناسب است؛ زیرا با کاهش pH، مواد مغذی را آزاد می‌کند. در خاک‌های اسیدی، استفاده مکرر می‌تواند pH را بیش‌ازحد کاهش دهد و رشد گیاه را مختل کند؛ بنابراین در این خاک‌ها باید از کودهای دیگری مانند اوره یا نیترات‌ها استفاده کرد.

۳. آیا سولفات آمونیوم برای گیاهان آپارتمانی مناسب است؟

در گیاهان آپارتمانی می‌توان از سولفات آمونیوم در دوزهای بسیار کم استفاده کرد، به‌ویژه زمانی که علائم کمبود نیتروژن و گوگرد مشاهده می‌شود. محلول‌پاشی برگی با غلظت ۲–۳ ٪ یا افزودن مقدار کمی (مثلاً یک قاشق چای‌خوری در یک لیتر آب) به خاک می‌تواند سبزینگی را افزایش دهد. باید مراقب بود که مقدار بیش‌ازحد مصرف نشود؛ زیرا می‌تواند باعث اسیدی شدن شدید خاک و سوختگی ریشه شود. بهتر است هر چند ماه یک‌بار خاک گلدان تعویض یا اصلاح شود تا نمک‌ها در آن تجمع نکنند.