سرمازدگی گیاهان و راه‌های جلوگیری از آن

سرمازدگی گیاهان برای بسیاری از کشاورزان و باغداران یعنی کاهش شدید محصول، ضعیف شدن درختان و گاهی خشک شدن کامل شاخه‌ها. وقتی دما در شب‌های سرد ناگهان پایین می‌رود، سرمازدگی باغات می‌تواند جوانه‌ها، شکوفه‌ها و ریشه را در حساس‌ترین مراحل رشد از بین ببرد و مستقیماً روی عملکرد نهایی و کیفیت محصول اثر بگذارد. به‌ویژه در سرمازدگی درختان میوه، اگر آسیب در زمان گل‌دهی یا تشکیل میوه رخ بدهد، بخش بزرگی از پتانسیل برداشت از دست می‌رود و چیزی که می‌توانست یک سال پربار باشد، به سالی پر از هزینه و خسارت تبدیل می‌شود. در این مقاله بر پایه نکات علمی توضیح می‌دهیم سرمازدگی چگونه اتفاق می‌افتد، چه علائمی دارد، چرا برخی محصولات کشاورزی حساس‌ترند و مهم‌تر از همه، چه راهکارهایی برای جلوگیری از سرمازدگی درختان در زمستان و بهار وجود دارد. اگر می‌خواهید با یک برنامه‌ریزی درست از باغ و مزرعه خود در برابر سرمازدگی محافظت کنید، ادامه این مقاله را از دست ندهید.

سرمازدگی گیاهان چیست؟

سرمازدگی گیاهان در واقع نوعی «آسیب فیزیولوژیک» است که وقتی دمای هوا یا خاک از حد تحمل بافت‌های گیاه پایین‌تر می‌آید رخ می‌دهد. ipm.ucanr.edu می‌گوید که در این وضعیت، آب درون یا اطراف سلول‌ها یخ می‌زند، کریستال‌های یخ به دیواره سلولی صدمه می‌زنند و همزمان، ریشه‌ها به‌دلیل سرد و خیس بودن خاک، توان جذب آب و عناصر غذایی را از دست می‌دهند. نتیجه این فرایند، پژمردگی، سیاه شدن جوانه‌ها و کاهش رشد است و در موارد شدید، سرمازدگی باغات می‌تواند به خشک شدن شاخه‌های جوان یا حتی کل درخت منجر شود.

در بسیاری از مناطق سردسیر کشور، کشاورزان از آبیاری زمستانی موسوم به «یخ آب زمستانه» استفاده می‌کنند؛ یعنی در اوج سرما، باغ را یک‌بار عمیق آبیاری می‌کنند تا خاک رطوبت کافی ذخیره کند و با یخ زدن سطحی، بخشی از آفات و عوامل بیماری‌زا نیز از بین بروند. اگر این «یخ آب زمستانه» به‌درستی زمان‌بندی و مدیریت نشود، می‌تواند استرس سرمایی را تشدید کند؛ اما اگر طبق اصول انجام شود، در کنار سایر روش‌ها، به کاهش شدت سرمازدگی گیاهان و پایداری بهتر باغ در فصل سرد کمک خواهد کرد.

انواع سرمازدگی درختان از منظر مدل ایجاد

از نظر نوع ایجاد، انواع سرمازدگی باغات به دو دسته تقسیم می‌شود:

سرمازدگی جبهه‌ای یا انتقالی

در سرمازدگی جبهه‌ای، توده‌ای از هوای سرد از منطقه‌ای دیگر وارد می‌شود و هوای گرم را جابه‌جا می‌کند. هنگام وقوع این پدیده، باد نسبتاً شدید، رطوبت پایین و نبود لایه وارونگی حرارتی مشاهده می‌شود. در چنین شرایطی دمای هوا به سرعت افت می‌کند و مدت سرما طولانی است.

سرمازدگی تشعشعی

سرمازدگی تشعشعی یا تابشی در شب‌های صاف و آرام رخ می‌دهد. در این حالت سطح زمین گرمای خود را از دست می‌دهد و لایه‌ای گرم‌تر بالاتر از سطح خاک تشکیل می‌شود (وارونگی دمایی). این نوع سرمازدگی معمولاً مدت کوتاهی دارد.

انواع سرمازدگی درختان از منظر زمان

از نظر زمان هم انواع سرمازدگی گیاهان و سرمازدگی باغات به دو دسته تقسیم می‌شود:

سرمازدگی زمستانه

آسیب زمستانی هنگامی رخ می‌دهد که کاهش ناگهانی و شدید دما در پاییز یا زمستان موجب از بین رفتن جوانه‌ها و بافت‌های نیمه‌خشک شود. plantdiseasehandbook.tamu.edu می‌گوید گیاهانی که هنوز به حالت خواب زمستانی نرفته‌اند یا در اثر کوددهی و آبیاری دیرهنگام شادابی بالایی دارند، در برابر این شرایط حساس‌ترند. علائم این نوع سرمازدگی غالباً در بهار یا تابستان آشکار می‌شود؛ ممکن است شاخه‌ها شکافته شوند یا گیاه در تابستان به یک‌باره خشک شود.

سرمازدگی دیررس بهاره

سرمازدگی بهاره زمانی اتفاق می‌افتد که پس‌از آغاز رشد بهاره و باز شدن جوانه‌ها، موج سرما رخ دهد. این حالت به ویژه برای درختان میوه خطرناک است؛ جوانه‌های گل و میوه در دماهای زیر 4 درجه سانتیگراد به‌سرعت از بین می‌روند و خسارت زیادی به محصول وارد می‌شود. تحقیقات نشان می‌دهد هرچه مرحله رشد جوانه پیشرفته‌تر باشد، حساسیت به سرما بیشتر است.

علائم سرمازدگی گیاه

آسیب سرما معمولاً چند روز پس‌از وقوع سرما آشکار می‌شود و علائم آن به شکل زیر هستند:

• نخستین نشانه برگ‌ها و گل‌های آب‌زده و پلاسیده است که به‌تدریج قهوه‌ای یا سیاه می‌شوند.
• شاخه‌های لطیف و جوان پژمرده شده و خم می‌شوند.
• ترک خوردگی در پوست تنه یا شاخه‌های درختان ممکن است.

گاهی اوقات برخی انواع تنش گیاهان مانند کم‌آبی یا بیماری ها با علائم سرمازدگی اشتباه گرفته می‌شود، اما در سرمازدگی غالباً بافت‌های آسیب‌دیده تیره و خشک هستند و رشد جدید از جوانه‌های سالم زیرین آغاز می‌شود. در میوه‌داران، شکافتن جوانه یا میوه می‌تواند وضعیت آن را نشان دهد؛ اگر بذر یا مادگی گل به رنگ سیاه یا قهوه‌ای شده باشد، به احتمال زیاد آن گل یا میوه از بین رفته است.

سرمازدگی درختان میوه و محصولات کشاورزی

درختان میوه خصوصاً هسته‌دار (زردآلو، هلو، بادام) و دانه‌دار (سیب، گلابی) در مرحله گل‌دهی و تشکیل میوه نسبت به سرما بسیار حساس هستند. مطالعه‌ای از دانشگاه کانزاس نشان می‌دهد که دمای زیر 24 درجه فارنهایت (حدود منفی 5 درجه سانتیگراد) برای مدت کوتاه می‌تواند ۹۰ درصد جوانه‌های باز شده زردآلو و هلو را از بین ببرد. محصولات صیفی و سبزیجات نیز هنگام شروع رشد بهاره آسیب‌پذیرند؛ چون سرمای ناگهانی می‌تواند به گیاهچه‌ها، غلاف‌ها و گل‌ها صدمه وارد کند و موجب کاهش شدید عملکرد این محصولات شود. غلات و کلزا در زمستان در معرض «یخ مرگ» و «خشک‌مرگ» هستند که در اثر انجماد آب درون سلول یا کمبود آب در گیاه ناشی از منجمد شدن خاک رخ می‌دهد.

روش‌های جلوگیری از سرمازدگی درختان

طبق جدولی که در ssl.acesag.auburn.edu آمده، روش‌های جلوگیری از سرمازدگی درختان به صورت زیر هستند:

جلوگیری از سرمازدگی درختان در زمستان

در زمستان باید از کوددهی و آبیاری دیرهنگام که شادابی و حساسیت جوانه‌ها را افزایش می‌دهد خودداری کرد. انتخاب ارقام مقاوم، جلوگیری از تجمع آب در خاک، مالچ‌پاشی برای حفظ رطوبت و بستن تنه با پارچه یا کاه برای جلوگیری از ترک‌خوردگی پوست از روش‌های معمول هستند. استفاده از «کود هیومیک اسید آبادیس» به‌عنوان یک بیوستیمولانت هم می‌تواند ریشه‌ها را تقویت کرده، ظرفیت نگهداری آب و مواد غذایی را افزایش بدهد و به مقاومت عمومی گیاه در برابر سرما کمک کند.

جلوگیری از سرمازدگی درختان در بهار

در بهار، کنترل زمان شکوفایی و ایجاد تاخیر چند روزه در باز شدن جوانه‌ها می‌تواند از قرار گرفتن گل‌ها در معرض سرما جلوگیری کند؛ این کار با هرس دیرهنگام، آبیاری مدیریت‌شده و استفاده از ترکیبات تنظیم‌کننده رشد امکان‌پذیر است. هنگامی که سرما پیش‌بینی می‌شود، برای جلوگیری از سرمازدگی درختان میوه در بهار باید آبیاری خاک چند روز پیش‌از سرما انجام و گیاهان حساس با پارچه یا نایلون سبک پوشانده شوند.

در صورت امکان، استفاده از بادزن یا سامانه اسپرینکلر نیز کارآمد است. کاربرد بیوستیمولانت‌هایی مانند اسیدهای آمینه و عصاره جلبک، قبل‌از سرمازدگی بهار می‌تواند مقاومت سلول‌ها را افزایش دهد و مسیرهای دفاعی گیاه را فعال کند.

اقدامات بعد از سرمازدگی درختان

پس‌از گذشت موج سرما، اقداماتی برای کاهش خسارت و کمک به بهبود درختان توصیه می‌شود:

• آبیاری: خاک و ریشه ممکن است پس‌از یخ‌زدگی دچار کم‌آبی شوند؛ آبیاری ملایم به تدریج باعث ذوب یخ خاک و تأمین رطوبت می‌شود.
• صبر در هرس: هرگز بلافاصله پس‌از سرما شاخه‌ها را هرس نکنید. برگ‌ها و شاخه‌های مرده به عنوان عایق عمل می‌کنند و از آسیب بیشتر جلوگیری می‌کنند. بهترین زمان برای هرس درختان آسیب‌دیده بهار است، زمانی که جوانه‌های سالم شروع به رشد می‌کنند و قسمت‌های مرده به‌وضوح مشخص هستند.
• کوددهی: اضافه کردن کود بلافاصله پس‌از سرما می‌تواند رشد زودرس و حساس به سرما را تحریک کند. بنابراین بهتر است تا زمان رفع خطر سرما صبر کنید و سپس با یک کود متعادل به درخت تغذیه بدهید. استفاده از هورمون‌های ریشه‌زایی و بیوستیمولانت حاوی اسیدهای آمینه می‌تواند رشد ریشه و احیای درخت را تسریع کند.

کود مناسب برای جلوگیری از سرمازدگی

تأمین عناصر غذایی به‌ویژه پتاسیم و منیزیم نقش مهمی در افزایش مقاومت گیاهان در برابر سرما دارد. پتاسیم و شکر ذخیره‌شده در سلول‌ها نقطه‌یخ‌زدگی شیره سلولی را کاهش داده و مانند ضدیخ عمل می‌کنند؛ بنابراین تأمین پتاسیم کافی در پاییز برای ذخیره شکر ضروری است. همچنین استفاده از کود پتاس برای جلوگیری از سرمازدگی، در واقع با تنظیم باز و بسته شدن روزنه‌ها و حفظ تعادل آب، از خشک شدن برگ‌ها در هوای سرد و خشک جلوگیری می‌کند. منیزیم رشد ریشه را افزایش می‌دهد و امکان جذب آب از لایه‌های عمیق خاک را فراهم می‌کند.

همچنین، در مورد انتخاب کود برای جلوگیری از سرمازدگی باید بدانید که بیوستیمولانت‌ها که دسته‌ای از مواد شامل اسیدهای هیومیک، انواع کود اسید آمینه، عصاره جلبک و میکروارگانیسم‌های مفید هستند، مقاومت گیاهان در برابر تنش‌ها از جمله تنش سرمایی را افزایش می‌دهند. اسیدهای هیومیک جذب عناصر غذایی و توسعه ریشه را بهبود می‌بخشند و با افزایش ظرفیت نگهداری آب خاک به مقاومت گیاه در برابر سرما کمک می‌کنند.

اسیدهای آمینه و هیدرولیزات‌های پروتئینی نیز به عنوان بلوک‌های سازنده پروتئین‌ها، متابولیسم گیاه را تقویت کرده و مسیرهای دفاعی را فعال می‌کنند. این ترکیبات می‌توانند تولید پروتئین‌های ضدیخ را افزایش داده، فعالیت آنتی‌اکسیدانی را بالا ببرند و غشاء سلولی را تثبیت کنند.

سخن پایانی

سرما زدگی درختان و به‌طورکلی، سرمازدگی محصولات کشاورزی یکی از خطرات جدی برای کشاورزی و باغداری است. شناخت تفاوت بین سرمازدگی تابشی و جبهه‌ای و علائم آن، انتخاب مناسب مکان و گونه، مدیریت صحیح تغذیه و کاربرد روش‌های فعال مانند بادزن و آبیاری بارانی در زمان مناسب، می‌توانند خسارات را به‌شدت کاهش بدهند. پس‌از وقوع سرمازدگی باید صبور بود، رطوبت خاک را حفظ کرد، هرس را به تعویق انداخت و پس‌از رفع خطر، تغذیه و بیوستیمولانت‌ها را برای بهبود وضعیت گیاه به کار برد.

کودهای حاوی پتاسیم و منیزیم و بیوستیمولانت‌هایی نظیر هیومیک اسید و اسیدهای آمینه، نقطه‌یخ‌زدگی شیره سلولی را کاهش داده و با تقویت ریشه، تولید پروتئین‌های ضدیخ و فعالیت آنتی‌اکسیدانی، مقاومت گیاه را افزایش می‌دهند.

آبادیس تولید کننده هیومیک اسید، آمینو اسید و کلات آهن در ایران

شرکت اکسیر دانش آبادیس با بهره‌گیری از تکنولوژی روز دنیا، محصولات متنوعی شامل هیومیک اسید، آمینو اسید و کلات آهن (کمپلکس‌شده با اسیدهیومیک) را تولید می‌کند. کود هیومیک اسید آبادیس با افزایش ظرفیت نگهداری آب و مواد غذایی در خاک، ریشه‌ها را تقویت می‌کند و کود اسیدآمینه اختصاصی این شرکت با تامین اسیدهای آمینه ضروری و ترکیبات آلی، مقاومت گیاه در برابر تنش‌های محیطی از جمله سرمازدگی را افزایش می‌دهد. استفاده از این محصولات در کنار مدیریت صحیح باغ می‌تواند به افزایش بهره‌وری و پایداری تولید کمک کند.

سوالات متداول

آیا پوشاندن درختان با پلاستیک در سرما مفید است؟

بهتر است از پارچه‌های نخی یا پتوهای مخصوص سرما استفاده شود. پلاستیک گرچه ممکن است دمای داخل را کمی افزایش دهد؛ اما عبور هوا را محدود کرده و در صورت تماس مستقیم با برگ‌ها ممکن است باعث آسیب شود. ضمن آنکه بدون منبع حرارتی استفاده از پوشش به تنهایی در یخبندان شدید تأثیر کمی دارد.

چه زمانی باید آبیاری برای مقابله با سرما انجام شود؟

آبیاری چند روز قبل‌از سرما باعث ذخیره گرما در خاک می‌شود و شب‌هنگام گرمای بیشتری آزاد می‌کند. در روش آبیاری بارانی برای حفاظت فعال، باید سیستم را زمانی که دمای هوا حدود 1 درجه سانتی‌گراد است روشن کرد و تا وقتی که یخ تشکیل شده ذوب شود ادامه داد.

آیا کوددهی بعد از سرمازدگی لازم است؟

بلافاصله بعد از سرما، کوددهی توصیه نمی‌شود؛ زیرا ممکن است رشد سریع و حساس به سرما را تحریک کند. بهتر است پس‌از رفع خطر سرما و آغاز رشد بهاره، از کودهای متعادل و بیوستیمولانت حاوی هیومیک اسید و اسیدهای آمینه برای کمک به احیای گیاه استفاده شود.