دلایل سفید شدن و سبز خشک شدن گندم (راهنمای جامع تشخیص)

شاید برای شما هم پیش آمده که وارد یک گندمزار شده باشید و با دیدن خوشه‌های سفید و پوک در میان انبوهی از بوته‌های سبز، شوکه شوید. اگر عضو گروه‌های تخصصی کشاورزان در فیسبوک یا کانال‌های تلگرامی باشید، حتما دیده‌اید که روزانه ده‌ها کشاورز عکس مزارع آسیب‌دیده خود را به اشتراک می‌گذارند و می‌پرسند: «مشکل مزرعه من چیست؟» برای یافتن علت سفید شدن خوشه گندم یا علت سبز خشک شدن گندم، باید بدانید که این پدیده‌ها یک بیماری مستقل نیستند؛ بلکه فقط یک علامت و واکنش دفاعی گیاه به قطع شدن جریان آب و مواد غذایی در ساقه هستند. در واقع، چه قارچ‌ها مسیر آوندها را مسدود کرده باشند، چه یک آفت ساقه را جویده باشد و چه تنش‌های محیطی به گیاه شوک وارد کنند، نتیجه نهایی خشک شدن و تغییر رنگ سنبله‌هاست.

در این راهنمای جامع، به شما آموزش می‌دهیم که چگونه با بررسی دقیق بوته‌ها، سفید شدن خوشه گندم را ریشه‌یابی کنید و مشکل اصلی مزرعه خود را به درستی تشخیص بدهید تا در قدم بعدی، بهترین راهکار درمانی را انتخاب کنید.

چرا خوشه‌های گندم خشک و سفید می‌شوند؟

از نظر آناتومی گیاهی، خوشه برای پر کردن دانه‌ها به جریان پیوسته آب و مواد مغذی از طریق ساقه (آوندها) نیاز دارد. هر عاملی که این مسیر ارتباطی را بین ریشه و سنبله قطع کند، باعث مرگ زودهنگام خوشه می‌شود. از آنجایی که خوشه مرده دیگر کلروفیل (سبزینه) تولید نمی‌کند، زیر نور آفتاب رنگ خود را از دست داده و کاملاً رنگ‌پریده و حتی سفید می‌شود. تشخیص زودهنگام علت سفید شدن خوشه گندم به شما کمک می‌کند تا از سرایت مشکل به سایر بخش‌های مزرعه جلوگیری کنید و برای کشت سال آینده برنامه‌ریزی دقیقی داشته باشید.

علائم سفید شدن سنبله گیاه گندم

پیش از آنکه به دنبال مقصر بگردید، باید بدانید ظاهر این عارضه در مزرعه چگونه است. علائمی که کشاورز در مزرعه مشاهده می‌کند عبارت‌اند از:

• گاهی اوقات تمام سنبله از پایین ساقه تا نوک آن کاملا سفید می‌شود، و گاهی تنها چند سنبلچه (Spikelet) تغییر رنگ می‌دهند.
• دانه‌های داخل خوشه معمولاً به‌شدت چروکیده، سبک و پوچ می‌شوند.
• در برخی موارد، با وجود اینکه خوشه کاملاً سفید و مرده است، اما برگ پرچم (آخرین برگ ساقه) و قسمت‌های پایینی ساقه همچنان کاملا سبز و شاداب هستند.

بررسی دقیق این تفاوت‌های ظاهری، بهترین راه برای یافتن علت خشک شدن خوشه گندم است.

مهم‌ترین دلایل سفید شدن خوشه گندم

عوامل متعددی می‌توانند ارتباط ریشه و خوشه را قطع کنند. محققان دانشگاه مینه‌سوتا در مقالات تخصصی کشاورزی خود شایع‌ترین عوامل این عارضه را دسته‌بندی کرده‌اند:

• سرمازدگی و یخ‌زدگی: اگر در مرحله تورم خوشه (Boot stage) یا اوایل خوشه‌دهی، سرمای دیررس بهاره رخ دهد، قسمت‌های پایینی ساقه یا تاج گیاه آسیب می‌بیند. این آسیب مسیر آب را قطع کرده و خوشه‌ها را سفید می‌کند.
• تنش‌های حرارتی و بادهای سوزان (بادزدگی): وزش بادهای بسیار گرم و خشک در زمان پر شدن دانه، گیاه را دچار یک شوک فیزیولوژیک شدید می‌کند. این تنش محیطی که کشاورزان به آن بادزدگی گندم می‌گویند، باعث توقف ناگهانی فرآیند غذاسازی، سفید شدن خوشه‌ها و چروکیدگی شدید دانه‌ها می‌شود.
• تگرگ: برخورد دانه‌های تگرگ می‌تواند اتصال بین ساقه و خوشه را بشکند و باعث خشک شدن فوری سنبله شود.
• بیماری‌های قارچی: بیماری‌هایی مانند پوسیدگی ریشه (Dryland root rot) و بیماری پاخوره (Take-all) ساقه را از پایین مسدود می‌کنند. همچنین یکی از مخرب‌ترین عوامل، حمله مستقیم قارچ‌ها به خوشه (فوزاریوم سنبله) است. اگر نشانه‌های قارچی را در مزرعه دیدید، برای ریشه‌یابی دقیق حتما مقاله تخصصی فوزاریوم خوشه گندم را در مطالعه کنید.
• آفات ساقه خوار (Wheat stem maggot): کرم ساقه‌خوار گندم با جویدن قسمت داخلی بالاترین گره ساقه، باعث می‌شود فقط خوشه سفید شود در حالی که بقیه گیاه کاملا سبز است.
• کمبود مواد مغذی: کمبود برخی عناصر مانند مس در خاک، می‌تواند باعث پژمردگی شدید و چروکیدگی خوشه‌ها شود. متخصصان دانشگاهی در این‌باره می‌گویند که شناخت علائم کمبود مواد مغذی می‌تواند در تشخیص این کمبودها و تفکیک آن‌ها از بیماری‌هایی با علائم مشابه، بسیار مفید باشد.

بررسی پدیده سبز خشک شدن گندم

پدیده مرگ زودرس (Premature dying) یا سبز خشک شدن گندم، کمی متفاوت از فرآیند زرد شدن و پیری طبیعی گیاه است. در این حالت، گیاه در بخش‌های وسیعی از مزرعه، بدون اینکه مراحل طبیعی زرد شدن را طی کند، به‌طور ناگهانی خشک شده و رنگی مایل به سفید مات به خود می‌گیرد. دانه‌های این گیاهان به‌شدت چروکیده شده و افت وزن شدیدی پیدا می‌کنند.

اما علت سبز خشک شدن گندم چیست؟ این عارضه معمولا به دلیل شوک‌های محیطی بسیار شدید و ناگهانی رخ می‌دهد. وزش بادهای بسیار گرم و خشک در زمان پر شدن دانه، یا برعکس، غرقاب شدن و خفگی ریشه در اثر آب‌گرفتگی شدید مزرعه (Drowning)، گیاه را دچار سکته کرده و در همان حالت سبز، خشک می‌کند. مطالعه راهنمای زمان محلول پاشی اسید آمینه در گندم شما را با تکنیک‌های پیشگیری از شوک‌های محیطی آشنا می‌کند. تکرار این تنش‌ها اصلی‌ترین علت سبز خشک شدن گندم در مناطق گرمسیر است.

علت خشک شدن سر خوشه گندم چیست؟

گاهی اوقات کشاورزان گزارش می‌دهند که کل سنبله سفید نشده است، بلکه فقط نوک و سر خوشه خشک شده است. علت خشک شدن سر خوشه گندم معمولا به عوامل موضعی برمی‌گردد. برخورد تگرگ می‌تواند چند سنبلچه بالایی را جدا کرده و باعث سفیدی و نمایان شدن محور خوشه (Rachis) در قسمت بالایی شود.

همچنین طبق تحقیقات، کمبود شدید مس باعث می‌شود قسمت پایینی خوشه پر از دانه باشد، در حالی که وسط آن چروکیده و سر خوشه کاملاً پژمرده و خشک است. علاوه‌براین، درگیری جزئی با بیماری‌های قارچی نیز می‌تواند فقط نیمه بالایی سنبله را سفید کند. برای اینکه ریشه‌ها از همان ابتدای جوانه‌زنی توانایی جذب عناصر را داشته باشند تا گیاه در زمان خوشه‌دهی دچار ضعف نشود، یادگیری تکنیک‌هایی مانند بذرمال گندم پیش از شروع فصل کشت بسیار راهگشا خواهد بود.

راهنمای عملی: چگونه علت را در مزرعه تشخیص بدهیم؟

​حالا وقت آن است که وارد زمین شوید و بوته‌های آسیب‌دیده را شخصاً بررسی کنید. برای یافتن دلیل مشکل، از این راهنمای سریع استفاده کنید:

تشخیص دقیق این علائم مسیر اصلاح خاک را روشن می‌کند. اگر مشکل از ضعف ریشه‌ها و عدم جذب مواد مغذی است، بستر کشت به یک محرک قدرتمند نیاز دارد. بررسی زمان مصرف هیومیک اسید برای گندم به شما کمک می‌کند تا برنامه تقویتی سال آینده را تنظیم کرده و یک سیستم ریشه‌ای وسیع بسازید.

ازسوی‌دیگر، اگر بررسی‌های میدانی نشان داد که مزرعه شما از بیماری‌های ریشه‌ای در امان است؛ اما گیاه به دلیل تنش‌های محیطی، نوسانات شدید دمایی، بادهای سوزان یا شوک‌های ناشی از تنش آبی دچار آسیب شده است، استراتژی شما باید تغییر کند. در این حالت، سلول‌های گیاه به دلیل استرس‌های محیطی دچار توقف رشد و اختلال در عملکرد شده‌اند. برای اینکه بتوانید مقاومت درونی بوته‌ها را در برابر این شوک‌های ناگهانی افزایش بدهید و از مرگ زودهنگام آن‌ها در مراحل حساس رشد جلوگیری کنید، گنجاندن کود اسید آمینه در برنامه‌های آتی به‌عنوان یک عامل ضدتنش و تقویت‌کننده سیستم ایمنی گیاه، یکی از هوشمندانه‌ترین اقداماتی است که می‌توانید انجام دهید.

سخن پایانی

سفید شدن خوشه گندم و مرگ زودهنگام آن، زنگ خطری است که نشان می‌دهد سیستم آبرسانی و تغذیه گیاه دچار فروپاشی شده است. همان‌طور که در این مقاله بررسی کردیم، تشخیص درست، فقط بخشی از مسیر نجات مزرعه است؛ شما نمی‌توانید خسارت کرم ساقه‌خوار را با کوددهی جبران کنید و سم‌پاشی قارچ‌کش هیچ کمکی به مزرعه‌ای که دچار سرمازدگی یا آسیب تگرگ شده است، نمی‌کند.

برای مدیریت صحیح مزرعه، ابتدا باید با استفاده از بررسی‌های میدانی و چک‌لیست‌های ارائه‌شده، علت سفید شدن خوشه گندم را به‌دقت شناسایی کنید. همچنین اگر با پدیده مرگ ناگهانی و بدون زردی بوته‌ها مواجه شدید، بررسی تنش‌های محیطی، غرقاب شدن ریشه و بادهای سوزان به شما کمک می‌کند تا علت سبز خشک شدن گندم را به‌درستی تشخیص بدهید. با یافتن ریشه اصلی این مشکلات، می‌توانید برای سال‌های آینده برنامه‌ریزی دقیقی داشته باشید و با تقویت اصولی بستر کشت و بالا بردن مقاومت گیاه، از تکرار این خسارات سنگین جلوگیری کنید.

آبادیس، تولیدکننده برتر کودهای آلی در ایران

تغذیه اصولی و تقویت ارگانیک گیاه، اولین خط دفاعی در برابر بیماری‌ها و تنش‌های مزرعه است. شرکت دانش‌بنیان اکسیر دانش آبادیس، تولیدکننده خالص‌ترین و باکیفیت‌ترین کودهای آلی، اسید آمینه و کلات آهن در کشور است. لازم به ذکر است که شرکت آبادیس فروش مستقیم و خرد روی وب‌سایت ندارد و محصولات باکیفیت این مجموعه منحصرا به‌صورت عمده به فروشگاه‌داران و توزیع‌کنندگان محترم استانی عرضه می‌شود. همکاران گرامی می‌توانند برای دریافت مشاوره و ثبت سفارشات عمده با ما در تماس باشند.

• تلفن: 02166565006
• ایمیل: info@abadistech.com
• آدرس: تهران، میدان توحید، خیابان پرچم، پلاک ۳۱، طبقه اول، واحد ۱

سوالات متداول

۱. آیا همه خوشه‌های سفید در مزرعه گندم، ناشی از بیماری‌های قارچی و آفات هستند؟

خیر، علاوه‌بر بیماری‌ها و آفات، عوامل محیطی متعددی نیز مقصر هستند. تنش‌هایی مانند سرمازدگی دیررس بهاره، برخورد تگرگ، غرقاب شدن ریشه (خفگی)، بادهای گرم و خشک، و تنش خشکی هم‌زمان با گرمای بالا می‌توانند باعث مرگ زودرس و سفیدی خوشه‌ها شوند. 

۲. آیا سم‌پاشی غیراصولی علف‌کش‌ها می‌تواند باعث سفیدی و پوکی سنبله گندم شود؟

بله، انتقال علف‌کش‌هایی مانند گلایفوسیت (Glyphosate) توسط باد به مزرعه گندم بسیار خطرناک است. اگر این انتقال سموم، حتی با غلظت بسیار پایین در زمان خوشه‌دهی اتفاق بیفتد، باعث عقیمی گلچه‌ها، عدم تشکیل دانه و رنگ‌پریدگی خوشه‌ها می‌شود. 

۳. چرا در برخی از ارقام گندم، خوشه‌های آلوده به جای رنگ سفید، به رنگ قرمز تیره درمی‌آیند؟

این موضوع به ژنتیک و رنگ طبیعی رقم گندم بستگی دارد. در ارقامی از گندم که به‌طور طبیعی دارای سبوس یا پوشش قرمزرنگ هستند، زمانی که خوشه به بیماری عفونی فوزاریوم (اسکاب) مبتلا می‌شود، به جای سفید شدن، قرمز می‌شود.