گوگرد سالهاست که بهعنوان یکی از پایههای تغذیه و مدیریت خاک در مزارع و باغها شناخته میشود، اما هنوز برای خیلی از کشاورزان، کاربرد گوگرد در کشاورزی کاملاً شفاف نیست. این عنصر هم یک غذای ضروری برای گیاه است و هم ابزاری برای اصلاح خاک؛ در واقع از کاهش شوری و قلیایی بودن زمین گرفته تا کمک به ریشهزایی بهتر، رنگگیری میوه و افزایش عطر و کیفیت محصول، خواص گوگرد در کشاورزی متنوع و فراوان است. علاوهبراین، گوگرد میتواند با کاهش pH خاکهای آهکی، حلالیت عناصر غذایی مثل فسفر و ریزمغذیها را بیشتر کند و در کنترل بعضی بیماریهای قارچی و ضدعفونی خاک نقش داشته باشد. در این مقاله توضیح میدهیم گوگرد در بدن گیاه چه میکند، روی چه نوع خاکهایی بیشترین اثر را دارد و در عمل چطور میتوان آن را بهصورت اصولی مصرف کرد؛ اگر میخواهید از خاصیت گوگرد برای زمین کشاورزی خود بهرهمند شوید، ادامه مقاله را از دست ندهید.
نقش گوگرد در رشد گیاهان و درختان
گوگرد بعد از نیتروژن، فسفر و پتاسیم، چهارمین عنصر مهم غذایی برای گیاه است. از اطلاعات موجود در مقالهای از pmc درباره خواص گوگرد در کشاورزی نتیجه میگیریم که گیاه بدون گوگرد نمیتواند خیلی از «آجُرهای ساختمانی» خودش را بسازد؛ چون گوگرد داخل بعضی اسیدهای آمینه اصلی (مثل سیستئین و متیونین)، بعضی ویتامینها و آنزیمهای مهم قرار دارد. برای بررسی نقش گوگرد در رشد گیاه، به زبان ساده باید بگوییم که پروتئینها، آنزیمها و خیلی از مواد فعال داخل گیاه، بدون گوگرد بهشکل کامل ساخته نمیشوند. بههمیندلیل است که وقتی گوگرد کم باشد، رشد شاخ و برگ، گلدهی و حتی پر شدن دانهها ضعیف میشود.
کاربرد گوگرد در کشاورزی
در عمل، در مزرعه و باغ، بخش زیادی از خواص گوگرد در کشاورزی وقتی دیده میشود که آن را برای «خاک» و «برنامه تغذیه» درست انتخاب کنیم. در ادامه، مهمترین موارد کاربرد گوگرد در کشاورزی را مرور میکنیم:
اصلاح خاکهای شور و سدیمی و آزادسازی کلسیم
در خاکهای شور و سدیمی (بهخصوص خاکهای آهکیِ سنگین)، سدیم مثل یک «چسب بد» عمل میکند؛ ذرات رس را از هم میپاشد، خاک گلآلود و چسبنده میشود، نفوذ آب و هوا کم میشود و ریشه نفسش میگیرد. یکی از راههای اصلاح این خاکها این است که کلسیم را در خاک فعال کنیم تا جای سدیم را روی ذرات خاک بگیرد و سدیم شسته شود.
مصرف گوگرد در کشاورزی (بهصورت گوگرد عنصری) میتواند در اینجا کمک کند. وقتی گوگرد عنصری در خاک و در حضور رطوبت و میکروارگانیسمها اکسید میشود، مقدار کمی اسید سولفوریک تولید میکند. این اسیدِ ضعیف، کربنات کلسیم (آهک آزاد) خاک را حل میکند و کلسیم قابلاستفاده را آزاد میسازد. کلسیم آزادشده، سدیم را از سطح ذرات رس کنار میزند و بهتدریج با آبیاری، سدیم از ناحیه ریشه شسته میشود.
به زبان ساده، اگر خاک شما آهکی و شور است، و در آزمایش خاک، سودیمی بودن (سدیم بالا) گزارش شده، در کنار گچ کشاورزی، استفاده حسابشده از گوگرد میتواند تاثیر گوگرد بر خاک را بهصورت بهبود نفوذپذیری و نرمتر شدن خاک نشان بدهد. البته در بسیاری از زمینها، خودِ گچ انتخاب سادهتر و سریعتری است و گوگرد برای خاک بیشتر در جاهایی جواب میدهد که آهک آزاد کافی وجود داشته باشد.
اصلاح pH خاکهای شور، قلیایی و آهکی
یکی از مهمترین موارد کاربرد گوگرد در کشاورزی، پایین آوردن pH در خاکهای قلیایی و آهکی است؛ یعنی همان خاکهایی که آزمایش خاک عددهایی بالای ۷٫۵ یا ۸ را نشان میدهد. در چنین زمینهایی، خیلی از کودها را میدهیم؛ ولی گیاه خوب جواب نمیدهد؛ چون عناصر غذایی (بهخصوص ریزمغذیها) در pH بالا «قفل» میشوند.
در این شرایط، نقش گوگرد در کشاورزی بهعنوان یک اصلاحکننده pH دیده میشود؛ وقتی به خاک داده و با خاک مخلوط میشود، بهآرامی اکسید شده و خاک را کمی اسیدیتر میکند. البته درباره این بخش از خواص گوگرد در کشاورزی یادتان باشد:
- گوگرد عنصری کود سریعالاثر نیست؛ برای دیدن خاصیت کود گوگرد روی pH، چند ماه زمان، رطوبت و دمای مناسب لازم است.
- بهترین زمان مصرف، قبلاز کشت یا در زمان آمادهسازی زمین و چالکود در باغ است، نه وسط فصل.
- هرچه با خاک بهتر مخلوط شود (شخم، دیسک، یا مخلوط در چالکود)، «نقش گوگرد در خاک» بهتر دیده میشود.
در بعضی منابع دانشگاهی که روی خواص گوگرد برای زمین کشاورزی تحقیق کردهاند، برای کاهش pH از حدود ۷٫۴ به ۵٫۵ در خاکهای بسیار قلیایی، چند کیلو گوگرد عنصری یا سولفات آلومینیوم برای هر بوته یا هر صد مترمربع پیشنهاد میشود. این اعداد بسته به بافت خاک و مقدار آهک فرق میکند و حتماً باید با آزمایش خاک و مشورت کارشناس تنظیم شود. نکته مهم برای شما این است:
- اگر خاک شما آهکی است و آهن، روی یا منگنز همیشه در آزمایش «کم» هستند، اصلاح خاک شور با گوگرد و کاهش pH میتواند راه باز شدن قفل این عناصر باشد.
جلوگیری از گسترش قارچها و کاهش فشار بیماریها
یکی دیگر از موارد کاربرد گوگرد در کشاورزی، نقش آن بهعنوان قارچکش است. سالهاست که گوگرد به شکل پودر قابل تعلیق یا مایع، برای کنترل بیماریهایی مثل سفیدک سطحی روی انگور، سیب، خیار و بسیاری از محصولات دیگر استفاده میشود.
در بررسی خواص گوگرد برای درخت باید گفت که گوگرد وقتی روی برگ اسپری میشود یا بهصورت گردپاش مصرف میشود، دو جور اثر دارد:
- هم روی سطحی که نشسته، رشد قارچ را مهار میکند،
- و هم بخار ملایمی آزاد میکند که به پشت برگها و نقاط پنهان هم میرسد.
البته درباره ضدعفونی خاک گلخانه با گوگرد باید بدانید که سوزاندن گوگرد در داخل گلخانه (به صورت کلوخه یا پودر روی شعله) میتواند گاز دیاکسید گوگرد زیادی تولید کند؛ این گاز هم برای برگها سوزاننده است، هم برای چشم و ریه انسان خطرناک.
کاهش تجمع نیترات و بهبود کارایی نیتروژن
در بسیاری از مزارع، کود نیتروژن زیاد مصرف میشود، اما گوگرد فراموش میشود. نتیجه این است که گیاه نیتروژن را بهجای تبدیل به پروتئین، به شکل نیترات در خود نگه میدارد؛ پس هم کیفیت محصول پایین میآید، هم خطر تجمع نیترات در علوفه و سبزیجات بالا میرود. بررسیها نشان دادهاند وقتی نسبت نیتروژن به گوگرد (N:S) حدود ۱۰ به ۱ حفظ شود، گیاه میتواند نیتروژن را بهتر در پروتئینها مصرف کند. در یک آزمایش، اضافه کردن حدود ۳۰ واحد گوگرد (در کنار نیتروژن) باعث شد عملکرد محصول تقریباً دو برابر تیماری شود که فقط نیتروژن گرفته بود.
بنابراین در مزرعه یونجه، شبدر یا علوفه، و حتی در گندم و کلزا، اگر مصرف گوگرد در کشاورزی را در کنار کودهای ازته جدی بگیرید، هم عملکرد بهتر میشود، هم نیترات اضافی در بافت گیاه کمتر جمع میشود. این هم از فواید گوگرد برای خاک است، هم برای کیفیت علوفه و سلامت دام.
ضدعفونی کردن خاک و تقویت میکروارگانیسمها
گاهی کشاورزان از «ضدعفونی خاک با گوگرد» بهعنوان یکی از فواید گوگرد برای درخت صحبت میکنند. واقعیت این است که گوگرد، وقتی pH خاک را آرامآرام پایین میآورد، شرایط را برای فعالیت بعضی میکروبهای مفید بهتر و برای بعضی عوامل بیماریزا سختتر میکند؛ بنابراین نقش غیرمستقیم در کاهش بیماریهای خاکزاد دارد.
- اضافه کردن گوگرد در کنار مواد آلی (کمپوست، کود دامی پوسیده، یا ترکیب هیومیک اسید با گوگرد) باعث میشود باکتریهای اکسیدکننده گوگرد فعالتر شوند و گوگرد سریعتر به سولفات تبدیل شود؛ یعنی خاصیت گوگرد برای خاک بیشتر خودش را نشان میدهد.
- در گلخانه، بهتر است بهجای سوزاندن گوگرد، از برنامههای ترکیبی استفاده شود: اصلاح pH با گوگرد، افزایش ماده آلی، تناوب کشت و در صورت لزوم، استفاده از قارچکشهای مجاز.
بهطور خلاصه، در بحث موارد استفاده گوگرد باید بگوییم که گوگرد یک «آفتکش شیمیایی قوی» برای ضدعفونی کامل خاک نیست، اما وقتی درست مصرف شود، نقش گوگرد در خاک در مدیریت بیماریها از طریق تقویت میکروارگانیسمهای مفید ایفا میشود.
افزایش حلالیت عناصر غذایی
در خاکهای آهکی و قلیایی، آهن، روی و منگنز معمولاً در خاک زیادند، اما در دسترس ریشه نیستند، و مثلا کشاورز همزمان هم «کود آهن» میدهد، هم زردی برگها را میبیند! اینجا باز هم تاثیر گوگرد بر خاک خودش را نشان میدهد. وقتی pH خاک کمی پایینتر بیاید:
- حلالیت آهن و سایر ریزمغذیها بیشتر میشود،
- ریشه راحتتر میتواند آنها را جذب کند،
- و کلروفیل برگها بهتر حفظ میشود و زردی (کلروز) کمتر میشود.
ازطرفدیگر، تحقیقات روی خاصیت گوگرد برای کشاورزی نشان دادهاند که کمبود گوگرد، توان گیاه برای جذب و جابهجایی آهن را هم کم میکند. وقتی گوگرد کافی در اختیار گیاه باشد، ریشه مواد خاصی (فیتوسیدروفورها) را بیشتر ترشح میکند که آهن را در خاک حل کرده و به سمت ریشه میآورند. بههمیندلیل، در خاکهای آهکی، استفاده همزمان از ترکیب آهن و گوگرد در برنامه کودی، میتواند خیلی مؤثر باشد؛ این هم یکی دیگر از موارد فواید گوگرد برای زمین کشاورزی است که اگر با برنامهریزی و آزمایش خاک همراه شود، نتیجهاش کاملاً در محصول نهایی دیده میشود.
خواص گوگرد در کشاورزی
همانطور که گفتیم، خواص گوگرد برای کشاورزی متعدد است:
- گوگرد جزء ضروری اسیدهای آمینه، ویتامینها و کوآنزیمها است و کمبود آن رشد و محصولدهی گیاه را محدود میکند.
- اکسید شدن گوگرد عنصری به اسید سولفوریک سبب کاهش pH خاکهای قلیایی و افزایش دسترسی عناصر ریزمغذی میشود.
- گوگرد باعث تبدیل نیتروژن غیرپروتئینی به اسیدهای آمینه شده و نسبت N:S را متعادل میکند که به کاهش تجمع نیترات و افزایش کیفیت علوفه میانجامد.
- تأمین گوگرد کافی قابلیت گیاه را در جذب آهن افزایش میدهد و کمبود گوگرد منجر به کاهش انباشت آهن و بروز کلروز میشود.
- گوگرد بهصورت پودر یا محلول بهعنوان قارچکش تماسدار برای کنترل سفیدک پودری و برخی بیماریهای دیگر استفاده میشود. البته کاربرد گوگرد مایع در کشاورزی به عنوان قارچکش کمتر از گوگرد پودری است.
- کاهش pH خاک و تأمین انرژی برای باکتریهای اکسیدکننده گوگرد میتواند ساختار جامعه میکروبی را تغییر داده و پویایی عناصر غذایی را بهبود دهد.
- ترکیب کودهای آلی مثل کود هیومیک اسید با برنامه صحیح مصرف گوگرد، میتواندشرایط فیزیکی و شیمیایی خاک را اصلاح کند،جذب عناصر ریزمغذی را بهتر کند،و در نهایت، روی رشد یکنواختتر گیاه و کیفیت بالاتر محصول اثر بگذارد.
فواید گوگرد برای انواع خاک
جدول زیر خواص گوگرد در کشاورزی برای انواع خاکهای مختلف را نشان میدهد:
|
نوع خاک |
فواید اصلی | نکات و توصیهها |
| خاک شنی | بهبود نگهداری رطوبت و بیشتر فراهم کردن نیتروژن و ریزمغذیها بهواسطه کاهش pH خاک؛ کمک به رشد ریشهها |
مراقب باشید میزان مصرف متناسب با نیاز گیاه باشد تا از اسیدی شدن بیشازحد جلوگیری شود. |
|
خاک رسی و سنگین |
کمک به آزادسازی کلسیم و کاهش سدیمی شدن | استفاده همزمان از گچ یا مواد آلی برای کارایی بیشتر توصیه میشود. |
| خاکهای آهکی و قلیایی | کاهش pH از طریق اکسید شدن گوگرد؛ افزایش جذب آهن، روی و منگنز؛ بهبود رنگ برگ و جلوگیری از کلروز |
به دلیل سرعت آهسته اکسید شدن، استفاده از گوگرد باید چند ماه قبلاز کاشت انجام شود. |
|
خاکهای شور و سدیمی |
آزادسازی کلسیم، بهبود نفوذپذیری و کاهش شوری سطحی | مقدار مصرف باید براساس محاسبه نیاز گچ و درصد آهک تعیین شود. گوگرد در حضور آهک مؤثرتر است. |
| خاکهای اسیدی | معمولاً نیازی به مصرف گوگرد برای کاهش pH نیست؛ مصرف بیشازحد میتواند اسیدیته را افزایش دهد و باعث مسمومیت شود |
برای چنین خاکهایی از کودهای حاوی سولفات بدون خاصیت اسیدی مثل سولفات پتاسیم استفاده کنید. |
سخن پایانی
خواص گوگرد در کشاورزی هم در تغذیه گیاه است و هم در مدیریت خاک. گوگرد هم به ساخت پروتئین، آنزیم و کلروفیل کمک میکند، هم در اصلاح خاکهای شور و قلیایی، باز کردن قفل ریزمغذیها (بهخصوص آهن) و کاهش تجمع نیترات نقش دارد. به همین دلیل، در کنار نیتروژن، فسفر و پتاسیم، یکی از پایههای اصلی برنامه کودی هر مزرعه و باغ به حساب میآید.
در عمل، وقتی کاربرد گوگرد در کشاورزی را اصولی و براساس آزمایش خاک تنظیم کنید (نه فقط بهصورت مصرف اتفاقی)، نتیجه را در نرمتر شدن خاک، سبزتر بودن برگها، افزایش کیفیت میوه و عملکرد پایدارتر مزرعه خواهید دید. ترکیب گوگرد با مواد آلی مثل هیومیک اسید، و استفاده از آن در کنار ریزمغذیهایی مانند آهن، میتواند این اثرات را چند برابر کند.
بیشتربخوانید: بسته بندی محصولات کشاورزی
آبادیس تولید کننده کودهای آلی در ایران
شرکت اکسیر دانش آبادیس بهعنوان یکی از تولیدکنندگان پیشرو کودهای آلی در ایران، تمرکز خود را بر توسعه محصولات ارگانیک و سازگار با محیط زیست قرار داده است. این شرکت انواع کود هیومیک اسید و را تولید و عرضه میکند.
ترکیبات هیومیکی علاوهبر افزایش ظرفیت نگهداری آب و مواد غذایی در خاک، با گوگرد واکنش داده و فرایند اکسیداسیون گوگرد را تسریع میکنند و در نتیجه قابلیت جذب آن را بالا میبرند. آبادیس با بهرهگیری از فناوریهای نوین سعی دارد محصولات خود را با استانداردهای جهانی منطبق کرده و نقش مؤثری در بهبود عملکرد و پایداری سیستمهای کشاورزی کشور داشته باشد.
سوالات متداول
-
آیا استفاده از گوگرد برای خاکهای اسیدی مناسب است؟
خیر. گوگرد عنصری باعث اسیدی شدن خاک میشود و برای خاکهای قلیایی یا آهکی مناسب است. در خاکهای اسیدی بهتر است از کودهای سولفاته خنثی مثل سولفات پتاسیم یا گچ استفاده شود.
-
چگونه گوگرد میتواند به بهبود رشد گیاهان کمک کند؟
گوگرد در ساخت اسیدهای آمینه و ویتامینها نقش دارد و در انتقال الکترون و تشکیل کلروفیل شرکت میکند. علاوهبراین، افزودن گوگرد به خاکهای قلیایی موجب افزایش حلالیت آهن و دیگر ریزمغذیها میشود و نسبت نیتروژن به گوگرد را متعادل کرده و رشد و کیفیت محصول را بهبود میدهد.
-
نقش گوگرد در کنترل بیماریهای گیاهی چیست؟
گوگرد بهصورت قارچکش تماسی در کنترل بیماریهایی مانند سفیدک پودری مؤثر است و میتواند به اندازه قارچکشهای شیمیایی متداول اثربخش باشد. بااینحال باید از محصولات ثبتشده استفاده کرد و از سوزاندن گوگرد در فضای بسته بدون نظارت خودداری نمود؛ زیرا گاز دیاکسید گوگرد میتواند به برگها و سلامت انسان آسیب برساند.