خاک شور و سدیمی یکی از اصلیترین دلایل کم شدن رشد و باردهی مزارع و باغها در مناطق خشک و نیمهخشک است. وقتی نمکها در اطراف ریشه جمع میشوند، گیاه حتی با وجود آب کافی، دچار تشنگی فیزیولوژیک، زردی برگها و ریزش میوه میشود. در چنین شرایطی، اصلاح خاک شور با گوگرد یکی از عملیترین و اقتصادیترین راهکارهایی است که امروزه در بسیاری از مزارع دنیا مورد استفاده قرار میگیرد. گوگرد بعد از ورود به خاک، بهتدریج توسط میکروارگانیسمها به اسیدهای مفید تبدیل میشود؛ این فرآیند هم pH خاک را پایین میآورد، هم شرایط را برای آزاد شدن کلسیم و شستوشوی سدیم و نمکهای اضافی فراهم میکند. نتیجه این تغییرات، بهتر شدن ساختمان خاک، نفوذپذیری آب، توسعه ریشه و در نهایت افزایش عملکرد و کیفیت محصول است. اگر میخواهید بدانید اصلاح خاک شور توسط گوگرد دقیقاً چه فوایدی دارد و چگونه باید آن را بهدرستی اجرا کنید، در ادامه مقاله همراه ما بمانید.
فواید و خواص گوگرد در اصلاح خاک شور
در اصلاح خاک شور با گوگرد، منافع بسیاری برای خاک و گیاهان وجود دارد که در ادامه به مهمترین آنها میپردازیم:
- کاهش شوری و تعدیل pH خاک: در برخی آزمایشها، حدود ۷۵۰ کیلوگرم گوگرد در هکتار توانسته شوری را بیش از دو برابر کم کند، pH را چند درصد پایین بیاورد و در نتیجه جذب کلسیم و فسفر و عملکرد گندم را بهطور محسوسی افزایش دهد.
- افزایش دسترسی به عناصر غذایی: کاهش pH و شوری، حلالیت و جذب عناصر غذایی مهمی مانند نیتروژن، فسفر، پتاسیم و کلسیم را بالا میبرد. ترکیب گوگرد (بهویژه نانوگوگرد) با کمپوست در تحقیقات مختلف، باعث کاهش هدایت الکتریکی خاک و افزایش درصدی دسترسی NPK شده است؛ که این موضوع از مهمترین خواص گوگرد در کشاورزی محسوب میشود.
- بهبود ساختار و فعالیت زیستی خاک: گوگرد با تحریک میکروارگانیسمهای مفید، اکسید شده و به افزایش ماده آلی و بهبود ساختمان خاک کمک میکند. نتایج میدانی نشان میدهد که افزودن گوگرد میتواند درصد ماده آلی و تنوع میکروبی را بالا ببرد و در نتیجه نفوذ آب و هوا و گسترش ریشه را بهبود دهد.
- همافزایی با مواد آلی و هیومیک اسید: ترکیب گوگرد با مواد آلی مثل کمپوست یا هیومیک اسید، سرعت و کارایی اصلاح خاک را بیشتر میکند. استفاده از ترکیب هیومیک اسید با گوگرد مایع به بهبود ظرفیت تبادل کاتیونی خاک، آزادسازی تدریجی گوگرد و تأمین همزمان ماده آلی و ریزمغذیها کمک میکند.
- تقویت مقاومت گیاهان به تنش شوری: در تحقیقات روی اثرات اصلاح خاک شور با گوگرد، مصرف گوگرد در بازهای مثل ۴۷۶ تا ۹۵۲ کیلوگرم در هکتار، در خاکهای مختلف (شنی، آبرفتی، آهکی) وزن تر و خشک گندم و جذب NPK را افزایش داده است. در شرایط آبیاری با آب شور، این مقادیر گوگرد عملکرد دانه را در برخی خاکها دهها درصد نسبت به شاهد بالا برده و شاخصهای شوری مثل EC، pH و نسبت جذب سدیم (SAR) را کاهش داده است.
مجموع این اثرات باعث میشود گوگرد بهعنوان یک کود ضد شوری خاک عمل کند؛ یعنی هم شوری و هم pH را مدیریت کرده و شرایط مطلوبتری برای رشد ریشه و افزایش عملکرد محصول فراهم کند.
روش استفاده از گوگرد برای اصلاح خاک شور
نخستین گام برای اصلاح خاک شور با گوگرد، انجام آزمایش خاک کشاورزی است. نمونهبرداری اصولی از خاک و تعیین pH، میزان شوری و غلظت کلسیمکربنات، امکان انتخاب روش و مقدار مناسب گوگرد را فراهم میکند.
سپس نوبت به انتخاب نوع گوگرد و فرم مصرف آن میرسد؛ گوگرد به شکل پودر (گوگرد عنصری)، گرانول (گوگرد بنتونیت) و مایع عرضه میشود. گوگرد پودری بهدلیل اندازه ریزتر، سریعتر اکسید میشود و برای کاهش pH مناسب است، درحالیکه گوگرد بنتونیت بهتدریج آزاد میشود و اثر طولانیتری دارد. گچ کشاورزی (کلسیم سولفات) گوگرد و کلسیم را بدون تغییر pH فراهم میکند و برای خاکهای سدیمی مفید است.
در ادامه، روشهای استفاده از گوگرد برای اصلاح خاک شور را میبینید:
- پخش یکنواخت: توزیع یکنواخت گوگرد روی سطح زمین با دستگاه کودپاش باعث پوشش کامل مزرعه میشود. پس از پخش، لازم است گوگرد بهوسیله شخم یا دیسک به عمق ۶–۸ سانتیمتر در خاک مخلوط شود.
- اختلاط با خاک: در زمینهای شخمزده میتوان گوگرد را هنگام آمادهسازی بستر بذر به خاک افزود. استفاده از ابزارهایی مانند گاوآهن یا کولتیواتور باعث اختلاط مناسب گوگرد و افزایش سرعت اکسیداسیون آن میشود.
نکته: اختلاط گوگرد با کمپوست، کود حیوانی یا اسید هیومیک سبب افزایش فعالیت میکروبی و تسریع تبدیل گوگرد به سولفات میشود. این روش علاوهبر کاهش شوری، ماده آلی خاک را تقویت میکند و از آن بهعنوان یکی از راهکارهای مؤثر برای اصلاح خاک شور یاد میشود.
مقدار و زمان مصرف گوگرد برای اصلاح خاک شور
برای اصلاح خاک شور با گوگرد، درباره مقدار و زمان مصرف این عنصر باید به موارد زیر توجه کنید:
- براساس توصیههای پژوهشهای دانشگاهی، مقدار گوگرد لازم برای کاهش هر واحد pH در خاکهای مختلف متفاوت است. در خاکهای شنی ۷۰–۱۴۰ کیلوگرم گوگرد در هکتار برای کاهش یک واحد pH نیاز است؛ در خاکهای لومی این مقدار ۱۱۰–۱۸۰ کیلوگرم و در خاکهای رسی ۱۴۰–۲۷۰ کیلوگرم برای هر واحد کاهش pH است. این مقادیر برای خاکهای فاقد کربنات آزاد (غیرآهکی) ارائه شدهاند.
- در خاکهای آهکی با بیش از ۲ درصد کربنات کلسیم، برای خنثی کردن آهک به ۶ تن گوگرد در هکتار نیاز است که در سطح مزرعه مقرونبهصرفه نیست. بنابراین در خاکهای بسیار آهکی بهتر است از روشهایی مانند کاربرد گچ، کاشت گیاهان مقاوم یا اصلاح بستر خاک استفاده شود.
- برای جلوگیری از اسیدی شدن شدید و مسمومیت گیاه، در مزارع متراکم نباید بیش از ۱۸۰ کیلوگرم گوگرد در هکتار در یکبار مصرف کرد. در صورت نیاز به مقادیر بالاتر، بهتر است مصرف طی چند سال و در نوبتهای متعدد انجام شود.
- فرایند اکسید شدن گوگرد وابسته به دمای خاک و فعالیت میکروبی است؛ بنابراین بهترین زمان مصرف، بهار تا اوایل تابستان است که دمای خاک بالاتر از ۱۳ درجه سانتیگراد باشد. اصلاح خاک شور با گوگرد در پاییز یا زمستان تأثیر کمتری دارد چون باکتریها در این فصل فعال نیستند. همچنین باید پس از کاربرد، آبیاری انجام شود تا گوگرد به عمق خاک نفوذ کند و از تجمع در سطح جلوگیری شود.
نکته: کاربرد گوگرد باید با پایش دورهای pH و شوری همراه باشد. نمونه برداری خاک و آزمایش آن هر سه تا شش ماه پس از مصرف به کشاورز کمک میکند تا از اثرگذاری اصلاح خاک شور با گوگرد مطمئن شود و از اسیدی شدن بیشازحد خاک جلوگیری کند.
برای اصلاح خاک شور با گوگرد، جدول خلاصه مقدار و زمان مصرف این عنصر را هم در ادامه میبینید:
|
شرایط خاک و هدف |
مقدار تقریبی گوگرد | زمان مناسب و نکات |
|
کاهش یک واحد pH در خاک شنی |
۷۰–۱۴۰ کیلوگرم در هکتار |
بهار تا اوایل تابستان؛ اختلاط با خاک و آبیاری پس از مصرف |
|
کاهش یک واحد pH در خاک لومی یا رسی |
۱۱۰–۱۸۰ کیلوگرم در هکتار بسته به بافت | بهار؛ مصرف مرحلهای در چند نوبت برای جلوگیری از اسیدی شدن شدید |
| اصلاح خاکهای شور (مطالعه مصر) | ۴۷۶–۹۵۲ کیلوگرم در هکتار گوگرد عنصری |
قبل از کاشت، ترکیب با کمپوست یا هیومیک اسید؛ آبیاری برای نفوذ و شستوشوی نمک |
| خاک آهکی با کربنات بالا | نیازمند >۶ تن در هکتار؛ در سطح مزرعه کاربردی نیست |
بهجای آن از گچ یا راهکارهای جایگزین مانند کاشت در بسترهای وارداتی یا محصول مقاوم استفاده شود |
سخن پایانی
اصلاح خاک شور با گوگرد یکی از کارآمدترین روشهای کاهش شوری و بازیابی حاصلخیزی است. گوگرد با اکسید شدن تدریجی، اسیدیته خاک را کم میکند، نمکها را میشوید و دسترسی به عناصر غذایی را افزایش میدهد. تحقیقات نشان میدهد که مصرف بهینه گوگرد (با در نظر گرفتن نوع خاک، میزان شوری و محتوای آهکی) میتواند عملکرد محصولات را بهطور چشمگیری افزایش دهد. با این حال مصرف بیش از حد آن ممکن است باعث اسیدی شدن شدید و مسمومیت گیاهان شود. ترکیب گوگرد با مواد آلی مانند هیومیک اسید یا کمپوست نهتنها اثرگذاری آن را بیشتر میکند، بلکه به غنیسازی خاک و کاهش نیاز به کودهای شیمیایی کمک میکند. در نهایت، انتخاب روش مناسب و پایش مداوم pH و شوری، کلید موفقیت در اصلاح خاک شور است.
آبادیس تولید کننده کودهای آلی در ایران
شرکت دانشبنیان اکسیر دانش آبادیس یکی از تولیدکنندگان پیشرو کودهای آلی بر پایه هیومیک اسید در ایران است. این مجموعه از سال ۱۳۹۶ با تکیه بر تیم متخصص و فناوریهای روز، انواع محصولات هیومیکی و بهساز خاک را برای کشاورزان و باغداران عرضه میکند و با کمک به کاهش مصرف کودهای شیمیایی، بر کشاورزی پایدار و افزایش حاصلخیزی خاک تمرکز دارد.
سوالات متداول
آیا گوگرد بهتنهایی میتواند مشکل شوری خاک را برطرف کند؟
گوگرد میتواند شوری و pH خاک را کاهش دهد و شرایط را برای رشد گیاهان بهبود بخشد، اما در بسیاری از موارد لازم است این عنصر همراه با آبیاری مناسب، شستوشوی نمکها و استفاده از مواد آلی یا گچ مصرف شود تا سدیم اضافی از خاک خارج شود. همچنین در خاکهای آهکی، مصرف مقادیر زیاد گوگرد بهتنهایی مقرونبهصرفه نیست و بهتر است از روشهای تلفیقی استفاده شود.
آیا میتوان گوگرد را با هیومیک اسید یا کمپوست ترکیب کرد؟
بله. ترکیب گوگرد با کمپوست یا اسید هیومیک باعث افزایش فعالیت میکروبی و اکسیداسیون سریعتر گوگرد میشود و ضمن کاهش شوری، ماده آلی خاک را نیز افزایش میدهد.
چه مدت پس از مصرف گوگرد نتایج قابلمشاهده میشود؟
اکسید شدن گوگرد و کاهش pH یک فرآیند بیولوژیکی و زمانبر است. در دمای بالای ۱۳ درجه سانتیگراد و رطوبت مناسب، تغییرات pH ممکن است طی چند ماه ظاهر شود؛ اما برای تغییرات بزرگتر یا در خاکهای دارای کربنات بالا، ممکن است یک تا دو سال زمان نیاز باشد.