شوری خاک یکی از مهمترین عوامل کاهش عملکرد مزارع و باغها در بسیاری از مناطق کشور است و کشاورزان همیشه بهدنبال بهترین کود برای زمین های شور هستند تا هم محصول بیشتری بگیرند و هم خاکشان آسیب نبیند. بخش زیادی از این مشکل با انتخاب و مصرف صحیح انواع کود رفع شوری خاک و مدیریت درست آبیاری و زهکشی قابلکنترل است. در این میان، تاثیر کود حیوانی بر شوری خاک همیشه مثبت نیست و اگر نوع، میزان و زمان مصرف آن درست انتخاب نشود، ممکن است نمک بیشتری وارد خاک کند. ازطرفدیگر، استفاده هدفمند از انواع کود ضد شوری خاک مثل گچ کشاورزی، گوگرد، مواد آلی و هیومیک اسید میتواند بهتدریج نمکهای اضافی را از ناحیه ریشه دور کرده و شرایط مناسبتری برای رشد گیاه ایجاد کند. در ادامه، بهصورت مرحلهبهمرحله توضیح میدهیم چه کودی برای زمین شور خوب است و چگونه باید از انواع کود اصلاح کننده شوری خاک و محلول ضد شوری خاک استفاده کنید.
کود رفع و ضد شوری خاک
خاک شور به خاکی گفته میشود که حاوی مقادیر زیاد نمکهای محلول است. این نمکها باعث افزایش پتانسیل اسمزی و کاهش دسترسی آب برای گیاه شده و در نتیجه رشد آن گیاه را محدود میکنند. مقالهای در mdpi.com مینویسد که شوری همچنین جذب عناصر غذایی را مختل میکند و با تولید گونههای اکسیژن فعال، به سیستمهای متابولیک و فتوسنتزی گیاه آسیب میزند. کاهش رشد ریشه، کاهش سطح برگ و اختلال در تعادل یونها (افزایش نسبت Na/K و Ca/Na) از آثار دیگر شوری است. بنابراین برای مدیریت چنین خاکهایی باید از انواع کود ضد شوری خاک استفاده شود.
انواع کود رفع شوری خاک ترکیباتی هستند که به دو روش اصلی عمل میکنند:
- اول، با افزودن کاتیونهای کلسیم یا پتاسیم موجب خروج سدیم از سطح خاک شده و ساختار فیزیکی خاک را بهبود میدهند؛
- دوم، با افزایش ماده آلی و ظرفیت تبادل کاتیونی، خاک را حاصلخیز کرده و شرایط برای رشد گیاهان را فراهم میکنند.
برای مثال، گچ کشاورزی (سولفات کلسیم) کلسیم محلول را به خاک میافزاید و باعث جایگزینی سدیم روی ذرات خاک میشود؛ این مبادله شیمیایی، ساختار خاک را بازسازی و حرکت آب و ریشهها را تسهیل میکند. آبیاری پس از مصرف گچ سبب خارج شدن سدیم از منطقه ریشه میشود. همچنین کودهای پتاسیمی به افزایش نسبت K/Na کمک میکنند که در تحمل شوری نقش دارد.
مواد آلی مانند کمپوست، ورمیکمپوست و هیومیک اسید با افزایش ماده آلی، ظرفیت نگهداری آب و فعالیت میکروبی، نمکها را رقیق و به اصلاح خاک کمک میکنند. البته در این زمینه باید به مضرات کود شیمیایی هم توجه داشت، چون استفاده بیرویه از آنها میتواند باعث تجمع نمک و آسیب به خاک شود.
انواع کود برای اصلاح شوری خاک
در ادامه به معرفی انواع مواد اصلاحکننده و بهترین کود برای زمین های شور که میتوانند در کاهش شوری و بهبود عملکرد گیاهان مؤثر باشند، میپردازیم و تاثیر کود حیوانی بر شوری خاک را بررسی میکنیم. اگر به دنبال بهترین ضد شوری خاک هستید، باید با کودها و اصلاحکنندههای زیر آشنا شوید:
۱. کمپوست
کمپوست به عنوانی یکی از انواع کود رفع شوری خاک، منبعی غنی از ماده آلی است که از تجزیه بقایای گیاهی و حیوانی به دست میآید. افزودن این کود ضد شوری خاک به خاکهای شور موجب افزایش ماده آلی، بهبود ساختمان خاک و حفظ رطوبت میشود. این کود برای زمین شور با افزایش نفوذپذیری و ظرفیت تبادل کاتیونی خاک، عبور آب را تسهیل کرده و نمکهای محلول را به لایههای پایینتر منتقل میکند.
در مطالعهای، ترکیب کمپوست با گوگرد یا نانوذرات گوگرد باعث کاهش pH، هدایت الکتریکی و نسبت جذب سدیم شد و در عین حال ماده آلی و عناصر غذایی خاک را افزایش داد. بنابراین استفاده از کمپوست برای اصلاح خاک شور توصیه میشود.
۲. ورمیکمپوست
ورمیکمپوست محصول تجزیه پسماندهای آلی توسط کرمهای خاکی است. این کود که در لیست بهترین کود برای زمین های شور جایگاه ویژهای دارد، حاوی آنزیمها، هورمونهای گیاهی و عناصر غذایی محلول است که در بهبود خاک شور نقش دارند. یک مطالعه میدانی نشان داد که ورمیکمپوست باعث کاهش هدایت الکتریکی خاک، افزایش pH، افزایش ماده آلی و افزایش فسفر قابلجذب شد و تنوع میکروبی خاک و بیوماس گیاه را بهطور قابلتوجهی بالا برد. این نتایج نشان میدهد که ورمیکمپوست میتواند بهعنوان کود آلی در مدیریت شوری خاک به کار رود و با تقویت میکروارگانیسمها، دسترسی گیاه به مواد مغذی را بهبود دهد.
۳. تأثیر کود حیوانی بر شوری خاک
کودهای حیوانی مانند کود گاوی و گوسفندی سرشار از ماده آلی، نیتروژن، فسفر، پتاسیم و ریزمغذیها هستند. تحقیقات روی تاثیر کود حیوانی بر شوری خاک نشان میدهد که مصرف این کودها به تنهایی تأثیر محدودی در کاهش شوری و سدیمیبودن خاک دارد؛ اما ترکیب آنها با گچ یا اصلاحکنندههای کلسیمی میتواند عملکرد را بهبود بخشد. کودهای آلی با افزایش ظرفیت تبادل کاتیونی، ورود سدیم به سطح تبادلی را محدود کرده و جذب پتاسیم و سایر عناصر ضروری را افزایش میدهند. همچنین این مواد به عنوان عاملهای کلاتهکننده، سدیم و کلر را از خاک شسته و بهرهوری گیاه را افزایش میدهند. استفاده از کود حیوانی به همراه مواد اصلاحی مانند گچ میتواند ساختار خاک را پایدار و شوری را کاهش دهد.
۴. گچ کشاورزی
اگر به دنبال بهترین کود برای شوری خاک هستید، گچ کشاورزی (سولفات کلسیم) را فراموش نکنید؛ گچ کشاورزی یکی از رایجترین اصلاحکنندههای خاکهای سدیمی است. این ماده با تامین کلسیم قابلحل، سدیم را از سطح ذرات خاک بیرون میکشد و ساختار خاک را بهبود میدهد. محققان توصیه میکنند که برای کاهش نسبت جذب سدیم، ابتدا گچ به میزان کافی مصرف شود و سپس با آبکشی مناسب سدیم خارج شود. در صورت عدم انجام آبیاری، سدیم در منطقه ریشه باقی میماند و گچ اثر خود را از دست میدهد. لازم به یادآوری است که استفاده از گچ برای خاکهای صرفاً شور (و نه سدیمی) مناسب نیست زیرا منجر به افزایش میزان نمک میشود.
۵. کود فسفات
فسفر برای سنتز پروتئینها، فسفولیپیدها و اسیدهای نوکلئیک ضروری است و کمبود آن در بسیاری از خاکهای شور و قلیایی وجود دارد. در شرایط شوری، شکلهای نامحلول فسفات تشکیل شده و جذب آن توسط گیاه کاهش مییابد. تحقیقات نشان میدهد که افزودن کود فسفاته به عنوان کود ضد شوری خاک میتواند اثرات منفی شوری را کاهش داده و رشد و جذب عناصر غذایی را بهبود دهد. به عنوان مثال، تیمی از پژوهشگران که به دنبال بهترین کود برای زمین های شور بودند، بهکارگیری سوپر فسفات پوششدار با سولفات پتاسیم را در خاک شور بررسی کردند و دریافتند که این کودها نسبت K/Na و Ca/Na را بهبود داده و عملکرد و کیفیت دانه لوبیا سبز را افزایش میدهند. بنابراین استفاده از کودهای فسفاته پوششدار یا کنترلرهش، به ویژه در خاکهای شور و قلیایی، میتواند کارایی مصرف فسفر را افزایش دهد و تاثیرات کود شیمیایی بر شوری خاک را کاهش دهد.
۶. کود پتاسیم
پتاسیم نقش مهمی در تنظیم تعادل آب، سنتز کلروفیل و حرکات روزنهای دارد و به کاهش ورود یونهای سدیم و کلر به گیاه کمک میکند. پژوهشها روی سویا نشان دادهاند که مصرف پتاسیم به عنوان کود رفع شوری خاک بهصورت آبیاری یا محلولپاشی، ضمن افزایش رشد و فتوسنتز، نسبت K/Na و فعالیت آنتیاکسیدانی را افزایش داده و عملکرد بذر و میزان پروتئین را بهطور چشمگیری افزایش میدهد. بنابراین استفاده از کود پتاسیمی در خاکهای شور میتواند تحمل گیاهان به شوری را بالا ببرد و جذب یونهای مضر را کاهش دهد.
۷. گوگرد
گوگرد و ترکیبات آن (از جمله گوگرد عنصری و نانوذرات گوگرد) برای اصلاح خاکهای شور و سدیمی مفید هستند. این ترکیبات با اکسید شدن در خاک، اسید سولفوریک تولید میکنند که باعث کاهش pH و آزاد شدن کلسیم و سایر عناصر غذایی میشود. گوگرد با کاهش pH، حلالیت فسفر و پتاسیم را افزایش میدهد و اثر سمی سدیم و کلر را کاهش میدهد. مطالعات نشان میدهد که ترکیب کمپوست با گوگرد یا نانوذرات گوگرد نسبت به استفاده جداگانه از آنها، تاثیر بیشتری در کاهش هدایت الکتریکی و نسبت جذب سدیم داشته و ماده آلی و عناصر قابلجذب خاک را افزایش میدهد. بنابراین استفاده از گوگرد بهتنهایی یا در ترکیب با کمپوست، یک روش مؤثر برای کاهش شوری است و به عنوان کود ضد شوری خاک استفاده میشود.
۸. هیومیک اسید
هیومیک اسید جز فعال ماده آلی خاک است و تاثیرات مثبتی بر خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک دارد. این اسید باعث افزایش کربن آلی، ظرفیت تبادل کاتیونی و کاهش اثرات منفی شوری بر ساختار خاک میشود. مصرف هیومیک اسید علاوه بر افزایش در دسترس بودن عناصر غذایی، رشد و فتوسنتز گیاهان را در شرایط شوری بهبود میدهد. همچنین موجب افزایش تخلخل، حفظ رطوبت و بهبود رشد ریشه میشود و جذب عناصر ماکرو و میکرو را تسهیل میکند. اصلاح خاک شور با اسید هیومیک (بهصورت محلول یا پودر؛ بهعنوان مثال در محصولاتی مانند هیومیک اسید پرک آبادیس) در سالهای اخیر در سرتاسر دنیا به موضوعی پراهمیت تبدیل شده، به طوریکه بسیاری از کارشناسان، اسید هیومیک را به عنوان بهترین کود برای زمین های شور معرفی میکنند.
۹. کود اوره برای زمین شور
اوره یکی از رایجترین کودهای نیتروژنی است؛ اما در خاکهای شور مصرف آن باید با دقت انجام شود. اوره سریعاً در خاک هیدرولیز شده و نیتروژن آمونیومی و نیتراتی تولید میکند. اگر این ترکیبات توسط گیاه جذب نشوند، ممکن است از طریق تبخیر یا آبشویی از دست بروند و در مراحل بعدی رشد گیاه موجب کمبود نیتروژن شوند. اوره آهستهرهش (رزینپوششدار) بهتدریج نیتروژن آزاد میکند و بنابراین تلفات نیتروژن را کاهش داده و کارایی مصرف را افزایش میدهد. مطالعهای روی برنج مقاوم به شوری نشان داد که ترکیب اوره آهستهرهش با اصلاحکنندههایی مانند زیولیت و هیومیک اسید تعداد پنجهها، بیوماس و ارتفاع بوته گیاهان را افزایش میدهد و شاخص برگ و فعالیت آنزیمهای آنتیاکسیدانی را بهبود میبخشد. بنابراین در زمینهای شور، استفاده از اوره آهستهرهش به عنوان کود رفع شوری خاک یا مخلوط آن با مواد آلی، میتواند عملکرد و مقاومت گیاه را افزایش دهد.
۱۰. کود مرغی برای زمین شور
در بررسی تاثیر کود حیوانی بر شوری خاک گفته میشود که کود مرغی یکی از غنیترین منابع آلی و غذایی است که نیتروژن، فسفر، پتاسیم و ریزمغذیهای بالایی دارد. اگرچه این کود بهتنهایی تاثیر چندانی در کاهش شوری ندارد، اما به دلیل محتوای بالای مواد آلی و کلسیم میتواند ظرفیت تبادل کاتیونی را افزایش داده و جذب سدیم توسط خاک را کاهش دهد. ترکیب کود مرغی با کود اسید هیومیک، گچ، کمپوست یا ورمیکمپوست میتواند به کاهش هدایت الکتریکی، افزایش ماده آلی و بهبود جذب عناصر کمک کند. استفاده متعادل از کود مرغی به بهبود ساختار خاک، افزایش فعالیت میکروبی و تقویت رشد گیاهان در خاکهای شور کمک میکند.
برای زمین شور چه کودی مناسب است؟
اما نهایتا، بهترین کود ضد شوری کدام است؟ با توجه به خصوصیات خاک و نوع محصول، انتخاب بهترین کود برای زمین های شور و قویترین محلول برای شوری خاک باید بر اساس آزمایش خاک و نیازهای گیاه انجام شود. به طور کلی در بین کودهای ضد شوری، استفاده از اصلاحکنندههایی که ترکیبات آلی و معدنی را در کنار هم دارند، بهترین نتیجه را بههمراه دارد.
مثلاً استفاده از گچ کشاورزی، گوگرد و کودهای پتاسیمی جهت خروج سدیم و افزایش نسبت K/Na ضروری است. برای غلات و حبوبات، مصرف کودهای فسفاته پوششدار و اوره آهستهرهش، در کنار مواد آلی، کارایی جذب عناصر و مقاومت به شوری را افزایش میدهد. همچنین برخی محصولات هیومیک پودری که در بازار موجودند، ترکیبی از اسید هیومیک، عناصر میکرو و ماکرو و مواد کلاتکننده هستند و میتوانند شوری خاک را کاهش داده و رشد گیاه را تقویت کنند. انتخاب دقیق نوع و مقدار کود رفع شوری خاک باید براساس آزمایش خاک، نوع محصول و میزان شوری صورت بگیرد.
جدول زیر هم ویژگیهای انواع کود رفع شوری خاک را یکجا به شما نشان میدهد تا بتوانید در انتخاب بهترین کود برای زمین های شور بهتر تصمیم بگیرید:
|
نوع کود |
کار اصلی در خاک شور | مهمترین مزیت | نکته احتیاطی |
| کمپوست | بهتر کردن ساختمان خاک و کمک به شستوشوی نمکها | افزایش ماده آلی، نگهداشت بهتر رطوبت |
حتماً از کمپوست رسیده و با شوری کنترلشده استفاده شود. |
|
ورمیکمپوست |
تقویت ریشه و میکروارگانیسمها و کمک به کاهش اثر شوری | افزایش حاصلخیزی و جذب بهتر عناصر غذایی | از ورمیکمپوست معتبر و بدون آلودگی و شوری بالا استفاده شود. |
| کود حیوانی (گاوی، گوسفندی و …) | افزودن ماده آلی و کمک به اصلاح تدریجی خاک شور و شور–سدیمی | ارزان، در دسترس و مناسب برای بهبود خاکهای ضعیف |
حتماً کاملاً پوسیده باشد؛ مصرف زیاد میتواند نمک و بو و علف هرز اضافه کند. |
|
کود مرغی |
تقویت تغذیه گیاه و بهبود فعالیت زیستی خاک | غلظت بالای مواد غذایی و اثر سریعتر نسبت به کود دامی معمولی | خطر سوزاندن ریشه و افزایش شوری در صورت مصرف زیاد؛ باید کاملاً پوسیده و با دز کم مصرف شود. |
| گچ کشاورزی | جابهجایی سدیم اضافی از خاک و کمک به بازسازی ساختمان خاک | بسیار مؤثر برای خاکهای سدیمی و شور–سدیمی همراه با آبیاری شستوشو |
برای خاکِ فقط شور (بدون سدیم بالا) مناسب نیست و میتواند نمک را بیشتر کند. بدون آبشویی کافی نتیجه نمیدهد. |
|
گوگرد کشاورزی |
کمک به کاهش اسیدیته خاکهای آهکی و بهتر کردن جذب عناصر غذایی در خاک شور | افزایش فراهمی عناصر و کاهش اثر سدیم و کلر | در خاکهای بدون آهک اثر اصلاحی کمتری دارد؛ زیادهروی میتواند اسیدی شدن موضعی ایجاد کند. |
| هیومیک اسید | بهبود ساختار خاک، افزایش ریشهدهی و تحمل تنش شوری | افزایش جذب عناصر، نگهداشت رطوبت و فعالکردن میکروارگانیسمها |
کیفیت و خلوص محصول بسیار مهم است؛ جایگزین زهکشی و آبشویی نیست، بلکه مکمل آن است. |
|
کود فسفاته |
جبران کمبود فسفر در خاکهای شور و قلیایی و کمک به رشد ریشه | تقویت ریشه، استقرار بهتر گیاه و بهبود مقاومت در برابر تنش شوری | در خاکهای قلیایی بهراحتی تثبیت میشود؛ نوع کود، زمان و روش مصرف باید دقیق انتخاب شود. |
| کود پتاسه | تقویت نسبت پتاسیم به سدیم در گیاه و کاهش اثر شوری بر اندام گیاه | افزایش کیفیت محصول و تحمل شوری (برگ، میوه، دانه) |
نوع منبع پتاسیم و مقدار آن باید بر اساس آزمایش خاک و شوری انتخاب شود. |
|
کود اوره |
تأمین نیتروژن برای رشد و سبزینگی گیاه در شرایط شور | افزایش رشد رویشی و تولید برگ |
مصرف زیاد و یکجای آن میتواند شوری را تشدید کند؛ بهتر است در چند نوبت و همراه با مدیریت آبیاری و مواد آلی مصرف شود. |
سخن پایانی
شوری و سدیمی بودن خاکها تهدید جدی برای کشاورزی ایران است. برای مقابله با این مشکل، استفاده از کود ضد شوری خاک و اصلاحکنندههای طبیعی ضروری است. کمپوست و ورمیکمپوست با افزایش ماده آلی، ساختار و ظرفیت نگهداری آب را بهبود میدهند. کودهای حیوانی، بهویژه زمانی که با گچ یا اصلاحکنندههای کلسیمی ترکیب شوند، میتوانند جذب سدیم را کاهش دهند.
گچ کشاورزی با جایگزینی سدیم توسط کلسیم و آبیاری مناسب، خاکهای سدیمی را اصلاح میکند. کودهای فسفاته پوششدار، پتاسیمی، گوگرد و اسید هیومیک هر یک نقش مهمی در افزایش جذب عناصر و تحمل به شوری دارند. اوره آهستهرهش و کود مرغی نیز زمانی که به همراه مواد آلی به کار روند، میتوانند عملکرد گیاهان را در خاکهای شور افزایش دهند. برنامهریزی و اجرای دقیق این روشها، همراه با مدیریت آبیاری و انتخاب گیاهان مناسب، راهکارهای پایدار برای بهرهوری بیشتر زمینهای شور است.
آبادیس؛ تولیدکننده اصلاحکنندههای خاک در ایران
شرکت دانشبنیان اکسیر دانش آبادیس به عنوان یکی از پیشروان تولید محصولات آلی بر پایه هیومیک اسید در ایران شناخته میشود. این شرکت با بهرهگیری از فناوری روز، انواع هیومیک اسید (پرک و مایع)، کلات آهن و بهساز خاک گرانول را تولید میکند. محصولات آبادیس با هدف افزایش بهرهوری و حفاظت از محیط زیست عرضه میشوند؛ بهگونهای که هیومیک اسید این شرکت ضمن بهبود ساختار خاک، افزایش ریشهدهی و جذب مواد مغذی توسط گیاه، در برابر تنشهای محیطی نیز مقاومت ایجاد میکند. آبادیس با انجام تحقیقات مستمر و توسعه محصولات جدید، تلاش میکند نیازهای کشاورزان و باغداران را برآورده سازد و به ارتقای کمی و کیفی تولیدات کشاورزی کمک کند.
سوالات متداول
۱. آیا استفاده از کود شیمیایی در خاکهای شور مناسب است؟
استفاده از کودهای شیمیایی در خاکهای شور باید با احتیاط انجام شود. برخی کودهای شیمیایی، مانند کودهای نیتروژنی سریعرهش، ممکن است موجب تجمع نمک و افزایش هدایت الکتریکی شوند. بهتر است از انواع کنترلرهش یا پوششدار استفاده شود و همراه با مواد آلی مانند کمپوست و اسید هیومیک مصرف شوند.
۲. چه زمانی باید از گچ کشاورزی استفاده کنیم؟
گچ زمانی موثر است که خاک سدیمی باشد، یعنی نسبت جذب سدیم (SAR) بالا باشد. در این حالت مصرف گچ باعث جایگزینی سدیم با کلسیم میشود و باید با آبکشی مناسب همراه شود. اگر خاک فقط شور باشد و سدیمی نباشد، استفاده از گچ توصیه نمیشود.
۳. آیا میتوان تنها با ورمیکمپوست شوری خاک را کاهش داد؟
ورمیکمپوست بهتنهایی میتواند خصوصیات فیزیکی و میکروبی خاک را بهبود دهد، اما برای کاهش معنیدار شوری بهتر است همراه با اصلاحکنندههایی مانند کمپوست، گچ یا گوگرد استفاده شود. ترکیب ورمیکمپوست با اصلاحکنندههای دیگر، هدایت الکتریکی خاک را کاهش داده و جذب عناصر را افزایش میدهد.