فسفر از عناصر بسیار مهم برای رشد و باردهی گیاهان است؛ اما در بسیاری از خاکهای کشاورزی ایران، بخش زیادی از فسفر مصرفی بهسرعت تثبیت شده و برای ریشهها غیرقابلجذب میشود. در چنین شرایطی، استفاده از ترکیب هیومیک اسید با فسفر یکی از راهکارهای علمی و عملی برای افزایش کارایی کودهای فسفاته به شمار میآید. هیومیک اسید با بهبود ساختار خاک، افزایش فعالیت میکروبی و کاهش تثبیت فسفر، شرایطی ایجاد میکند که گیاه بتواند بیشترین بهره را از کود مصرفی ببرد. تجربههای مزرعهای و تحقیقات دانشگاهی نیز نشان دادهاند که ترکیب کود فسفره با هیومیک اسید، رشد ریشه، سبزینگی و عملکرد محصول را بهشکل محسوسی افزایش میدهد. در ادامه، روشهای صحیح اختلاط اوره فسفات با هیومیک اسید، ترکیب هیومیک اسید با انواع کود فسفره مانند دیسوپر فسفات و سوپر فسفات تریپل، مزایا و نکات مهم مصرف بررسی خواهد شد. برای آشنایی کامل با جزئیات این ترکیب، تا پایان مقاله همراه ما باشید.
ترکیب هیومیک اسید با فسفر
فسفر (P) یکی از عناصر مغذی کلیدی در رشد گیاه است و بههمیندلیل، بررسی تاثیر فسفر بر گیاهان بسیار مهم است. در واقع، فسفر یکی از سه عنصر اصلی مورد نیاز گیاهان (NPK) است و نقش آن در متابولیسم انرژی و رشد ریشه حیاتی محسوب میشود. وقتی فسفر در دسترس باشد، گیاه میتواند ATP بیشتری تولید کند و انرژی لازم برای فرایندهایی مثل تقسیم سلولی، فتوسنتز و انتقال قندها را فراهم آورد.
از طرف دیگر، فسفر باعث گسترش ریشههای جانبی و افزایش عمق ریشه میشود؛ یعنی گیاه راحتتر میتواند آب و مواد غذایی را از خاک جذب کند. کمبود فسفر در گیاهان معمولاً با رشد ضعیف، تأخیر در گلدهی و تغییر رنگ برگها به سبز تیره یا بنفش همراه است. بنابراین، تأمین فسفر کافی یعنی رشد پرقدرت ریشه، گلدهی بهموقع و در نهایت افزایش عملکرد محصول.
ازاینرو، استفاده از انواع کود فسفر (مانند SSP، DSP و TSP) برای تأمین فسفر ضروری است. بر اساس منابع مختلف علمی، پرکاربردترین انواع کودهای فسفره عبارتاند از سوپر فسفات تریپل با ۴۶ درصد P₂O₅، فسفات دیآمونیوم (DAP) با ۱۸ درصد نیتروژن و ۴۶ درصد P₂O₅ و فسفات مونوآمونیوم (MAP).
اما نقش هیومیک اسید در ترکیب با فسفر (مثل اختلاط اوره فسفات با هیومیک اسید) چیست و چرا اصلاً این موضوع در بین دانشمندان علوم گیاهی محبوب است؟ بهطورکلی هنگامی که اسید هیومیک با این کودهای فسفردار مصرف میشود، بهعنوان یک محرک زیستی ساختار خاک را بهبود داده و جذب فسفر توسط گیاه را بسیار بهبود میبخشد.
برای مثال، هیومیک اسید با آزادسازی یون H⁺ در اطراف ریشه، رسوب فسفر را کاهش داده و فسفات محلول بیشتری را در دسترس ریشه قرار میدهد. البته انتخاب نوع کود فسفری که به گیاهان مختلف میدهیم به نیازِ کشت و نتایج آزمایش خاک بستگی دارد؛ بهعنوانمثال، کود کامل ۱۰-۵۲-۱۰ (که به «کود فسفر بالا» شهرت دارد) یکی از منابع غنی فسفر است که میتوان آن را بههمراه اسید هیومیک به کار برد.
اختلاط اوره فسفات با هیومیک اسید
اوره فسفات (معروف به کود فسفات ۴۶ درصد) یک کود محلول با حدود ۱۸ درصد نیتروژن و ۴۴–۴۶ درصد فسفر است. اختلاط اوره فسفات با هیومیک اسید معمولاً بهصورت محلول انجام میشود. روش آمادهسازی و ملاحظات ترکیب هیومیک اسید با اوره فسفات بهصورت زیر است:
- ابتدا اسید هیومیک را در آب (pH=5–6) حل میکنند.
- سپس کود اوره فسفات را تحت همزدن مداوم به آن اضافه میکنند تا از تشکیل رسوب جلوگیری شود (حدود ۱–۲ گرم HA در هر لیتر).
- در صورت نیاز pH نهایی را به ۳–۴ برسانید.
- محلول را بلافاصله از طریق سیستم قطرهای اعمال کنید.
اسیدی شدن جزئی محیط ریشه توسط این ترکیب میتواند به آزادسازی فسفر بیشتر کمک کند. در عمل، مصرف محلول اوره فسفات–هیومیک اسید در اوایل دوره رشد گیاه (هنگام تشکیل ریشه) توصیه میشود. در ترکیب اوره فسفات با هیومیک اسید برای کودهای اوره فسفات معمولی، حدود ۲۰۰ کیلوگرم کود در هکتار همراه با مقدار مناسب هیومیک مؤثر است.
طبق گفته یک مقاله که در ژورنال Environmental Sciences چاپ شده، این مقدار برای اختلاط اوره فسفات با هیومیک اسید میتواند نسبت ۰٫۷۵ تا ۱ گرم هیومیک اسید در هر کیلوگرم خاک باشد.
ترکیب هیومیک اسید و دی سوپر فسفات (DSP)
کود دی سوپر فسفات (معمولاً همان فسفات دیآمونیوم یا DAP) حاوی نیتروژن و فسفر بالا است (حدود ۱۸ درصد N و ۴۶ درصد P₂O₅). برای ترکیب هیومیک اسید با DSP نیز میتوان از دو روش استفاده کرد: مخلوط خشک یا محلولپاشی.
در روش مخلوط خشک معمولا حدود ۰٫۵ درصد تا ۱ درصد وزن کود بهصورت پودر هیومیک اسید به DSP اضافه شده و با یکدیگر مخلوط میشوند.
در روش محلولپاشی، ابتدا هیومیک اسید را در آب حل میکنند و سپس DSP محلول در آب را به آن میافزایند. مطالعات نشان دادهاند که ترکیب DAP با اسید هیومیک منجر به افزایش فسفر محلول در خاک و جذب بهتر این عنصر توسط گیاه میشود.
ترکیب هیومیک اسید و سوپر فسفات تریپل (TSP)
سوپر فسفات تریپل (TSP) یک کود غنی از فسفر (حدود ۴۶ درصد P₂O₅) است که برای تأمین سریع فسفر مصرف میشود. ترکیب اسید هیومیک با TSP مشابه ترکیب با DSP انجام میشود. هیومیک اسید را میتوان به نسبتهای مشابه (حدود ۰٫۵ درصد از وزن کود) به TSP اضافه و مخلوط خشک تهیه کرد یا TSP را در محلول و با محلول هیومیک اسید ترکیب کرد.
اگرچه مطالعات خاصی روی ترکیب TSP و اسید هیومیک کمتر گزارش شده است؛ اما اثرات مورد انتظار مشابه DSP است، یعنی افزایش فسفر محلول در خاک و جذب بهتر آن توسط گیاه.
فواید ترکیب هیومیک اسید با کود فسفر
جدول زیر فواید ترکیب هیومیک اسید با فسفر را نشان میدهد:
| مزیت ترکیب | توضیحات |
| افزایش جذب فسفر | هیومیک اسید ساختار خاک را بهبود میدهد و با اسیدیتر کردن ریز محیط ریشه، فسفر بیشتری را بهشکل محلول برای گیاه تأمین میکند. |
| رشد بهتر ریشه | فسفر عنصر مهمی برای تشکیل و توسعه ریشه است. مصرف همزمان هیومیک اسید با کود فسفر باعث تقویت رشد ریشه میشود؛ ریشههای قویتر توانایی جذب مواد غذایی را افزایش میدهند. |
| افزایش عملکرد محصول | ترکیب اسید هیومیک و کود فسفر منجر به افزایش معنیدار عملکرد محصول میشود. برای مثال، در ذرت عملکرد محصول ترکیب DAP و اسید هیومیک تا حدود ۱۶–۱۷ درصد بیشتر از مصرف کود بدون اسید هیومیک گزارش شده است. |
| کارایی بالاتر مصرف فسفر | اسید هیومیک جذب فسفر را بهینه میکند. در برخی آزمایشها، راندمان استفاده از فسفر (PUE) با مصرف همزمان HA و کود فسفر تا ۲۵–۲۸ درصد افزایش یافته است. |
| مقاومت به تنش | فسفر کافی و ساختار بهبود یافته خاک، مقاومت گیاهان را در مقابل تنشهای محیطی مانند خشکی و شوری افزایش میدهد. ترکیب هیومیک اسید با فسفر میتواند باعث تحمل بهتر گیاه شود. |
جدول بالا مهمترین فواید ناشی از مصرف همزمان اسید هیومیک و کود فسفر را نشان میدهد. بهطورکلی، ترکیب هیومیک اسید با فسفر باعث تسریع رشد ریشه، افزایش جذب فسفر و در نتیجه عملکرد بالاتر محصول میشود. این کار به جلوگیری از کمبود فسفر در گیاهان (مانند کاهش رشد ریشه و تغییر رنگ برگها) کمک میکند. یافتهها نشان میدهند ترکیب هیومیک اسید با انواع کود فسفر، راندمان کودی را بهطور چشمگیری افزایش میدهد.
نکات مهم در مصرف همزمان هیومیک اسید و کودهای فسفر
نکات مهم برای ترکیب هیومیک اسید با فسفر، مانند اختلاط اوره فسفات با هیومیک اسید عبارتاند از:
- اولاً مقدار مصرف هیومیک اسید نباید بیشازحد زیاد باشد (معمولاً ۰٫۵–۱ درصد وزن کود)؛ زیرا غلظت زیاد میتواند منجر به عدم تعادل مواد مغذی شود.
- اگر برای ترکیب هیومیک اسید با فسفر میخواهید از کودهای npk معروف مثل 20-20-20 استفاده کنید، باید بدانید که ترکیب هیومیک اسید با کود سه بیست و سایر کودهای محلول باید با دقت انجام شود؛ یعنی بهتر است ابتدا اسید هیومیک را در آب حل کرده و سپس کود محلول را اضافه کنیم تا از تشکیل رسوب جلوگیری شود. قبلاز مصرف گسترده، انجام یک تست سازگاری در مقیاس کوچک توصیه میشود تا از هرگونه واکنش ناسازگار بین کودها جلوگیری شود.
- افزون بر این، طبق اطلاعات موجود در مقالهای که در nature.com چاپ شده، pH محلول ترکیبی اهمیت دارد؛ زیرا اسید هیومیک با کاهش pH محیط ریشه، فسفر بیشتری آزاد میکند؛ اما باید مراقب بود که pH نهایی مخلوط در محدوده ۶ تا ۷.۵ حفظ شود تا جذب عناصر بهینه باقی بماند. محلولهای تهیهشده باید در شرایط مناسب ذخیره شوند (دمای اتاق، دور از نور مستقیم) تا کارایی هیومیک اسید حفظ شود.
رعایت این نکات (شامل رقیقسازی کافی، تست سازگاری و کنترل pH) باعث استفاده بهینه از ترکیب کود فسفر و اسید هیومیک میشود.
سخن پایانی
مصرف همزمان اسید هیومیک و کودهای فسفره، روشی مؤثر برای بهبود تغذیه گیاهی و افزایش عملکرد محصولات کشاورزی است. ترکیب اسید هیومیک با منابع فسفر مانند کود کامل، سوپر فسفات تریپل یا در اختلاط اوره فسفات با هیومیک اسید، باعث افزایش فسفر محلول در خاک، تقویت رشد ریشهها و عملکرد بیشتر گیاه میشود.
ازاینرو، با رعایت نکات اجرایی مربوطه، ترکیب هیومیک اسید با فسفر یک راهکار مؤثر برای افزایش جذب فسفر و عملکرد محصول است. بهطور خلاصه، ترکیب هیومیک اسید با فسفر و مصرف همزمان آنها باعث افزایش جذب فسفر و بهبود عملکرد محصول میگردد، مشروط بر اینکه نکات اجرایی مصرف رعایت شود.
همچنین برای کسب اطلاعات راجع به ترکیب هیومیک اسید با سایر کودها کلیک نمایید.
آبادیس تولیدکننده انواع هیومیک اسید در ایران
شرکت دانشبنیان اکسیر دانش آبادیس بهعنوان یکی از پیشگامان تولید کودهای آلی در ایران شناخته میشود. آبادیس مجموعهای از محصولات هیومیک اسید شامل هیومیک اسید پودری (پرک) و هیومیک اسید مایع را با خلوص بالا و مطابق با استانداردهای بینالمللی تولید میکند. این شرکت با بهرهگیری از دانش فنی و تجهیزات مدرن، محصولات خود را برای بهبود ساختار خاک، افزایش جذب عناصر غذایی و ارتقای عملکرد محصولات کشاورزی ارائه میدهد. کشاورزانی که به دنبال تهیه کود هیومیک با کیفیت و مشاوره تخصصی در تغذیه گیاهی هستند، میتوانند روی آبادیس حساب کنند.
سوالات متداول
- بهترین زمان مصرف همزمان اسید هیومیک و کود فسفر چه زمانی است؟
معمولاً قبلاز کاشت یا در مراحل اولیه رشد گیاه (هنگام تشکیل ریشه) بهترین زمان است تا فسفر لازم از ابتدا در خاک موجود باشد.
- چه میزان اسید هیومیک برای ترکیب با کود فسفر توصیه میشود؟
در منابع مختلف حدود ۰٫۵ درصد از وزن کود (معادل ۵ کیلوگرم اسید هیومیک در هر تُن کود) پیشنهاد شده است. در محلولپاشی نیز معمولاً مطابق دستور تولیدکننده و شرایط مزرعه غلظت مناسب تنظیم میشود.
- آیا میتوان اسید هیومیک را جایگزین کود فسفر کرد؟
خیر، اسید هیومیک حاوی فسفر نیست و فقط به جذب بهتر فسفر کمک میکند. این ماده تنها یک محرک زیستی است که کارایی مصرف فسفر را افزایش میدهد. بنابراین کاهش مصرف کود فسفر بهدلیل استفاده از هیومیک توصیه نمیشود.