انواع آفت گیاهان

در سرتاسر دنیا از دیرباز تا به امروز، آفت گیاهان تهدید جدی برای کشاورزان و باغداران بوده‌است که می‌تواند منجر به کاهش عملکرد باغات و مزارع و از بین رفتن محصولات شود. یک آفت گیاه، به هر موجودی اطلاق می‌شود که از گیاهان تغذیه کرده یا در روند رشد آن‌ها اختلال ایجاد کند و می‌تواند شامل حشرات، کنه‌ها، نماتدها، باکتری‌ها، ویروس‌ها و قارچ‌ها باشد. اما اگر بدانیم هر یک از این آفات گیاهی چگونه زندگی می‌کنند، از چه شرایطی خوششان می‌آید و چه علامت‌هایی روی برگ و ساقه گیاه به‌جا می‌گذارند، می‌توانیم خیلی زودتر جلوی خسارت را بگیریم. در این مقاله اول تعریف علمی آفت را روشن می‌کنیم، بعد سراغ انواع آفت‌های گیاهان در مزرعه و گلدان می‌رویم، دلایل آفت‌زدگی را مرور می‌کنیم و در نهایت، روش‌های عملی کنترل و درمان را توضیح می‌دهیم.

آفت گیاه چیست؟

در علوم کشاورزی، آفت گیاهی به هر عامل زنده‌ای گفته می‌شود که به گیاه آسیب رسانده و رشد یا عملکرد آن را کاهش می‌دهد. koppertus.com می‌گوید که این عوامل اغلب حشرات و کنه‌ها هستند؛ برای نمونه شته‌ها، تریپس‌ها، کنه‌های عنکبوتی و مگس‌ها از شیره و بافت گیاه تغذیه می‌کنند و باعث ضعف و زردی برگ یا پیچیدگی ساقه می‌شوند. برخی حشرات مانند مینوز‌ برگ، سوسک‌ها و کاترپیلارها با جویدن برگ، ساقه یا ریشه گیاهان خسارت مستقیم وارد می‌کنند. می‌توان دسته‌هایی از آفات گیاهی را شامل حشرات گیاه‌خوار، کنه‌ها، نماتدها، علف‌های هرز و حتی برخی پرندگان و پستانداران نیز دانست.

همچنین باید بدانید که آفت‌های گیاهی علاوه‌بر خسارت مستقیم، با ترشحاتی مانند عسلک موجب رشد کپک سیاه بر روی برگ‌ها می‌شوند و به‌عنوان ناقل بیماری‌های ویروسی و باکتریایی عمل می‌کنند. به‌عنوان‌مثال، agsci.colostate.edu می‌نویسد که تریپس‌ها ویروس‌های گروه توسپو را انتقال می‌دهند که بیماری‌هایی مانند لکه برگی گوجه فرنگی و لکه نکروتیک امپیشنز را ایجاد می‌کند. همین ویروس‌ها می‌توانند محصولات دیگر، از جمله کاهو، سیب‌زمینی، فلفل و سیر را آلوده کنند.

ازسوی‌دیگر، شته‌ها و سفیدبالک‌ها با مکیدن شیره گیاه موجب ضعیف شدن بوته و ایجاد لکه‌های زرد و پیچیدگی برگ‌ها می‌شوند. شناخت این عوامل و مبارزه بیولوژیک با آفات با استفاده از دشمنان طبیعی، نخستین گام در کنترل آن‌ها به شمار می‌رود. دشمنان طبیعی شامل شکارگرها (مانند کفشدوزک‌ها و بالتوری‌ها)، پارازیتوئیدها و عوامل بیماری‌زای حشرات هستند و می‌توانند جمعیت آفات را کاهش دهند.

بررسی انواع آفات و بیماری‌های گیاهان

در این بخش، مهم‌ترین آفات و بیماری‌های گیاهان معرفی و بررسی می‌شوند. برای هر گروه از انواع آفت های کشاورزی، علائم و روش‌های کنترل مختصراً توضیح داده شده است تا کشاورزان بتوانند به موقع تشخیص بیماری گیاهان از روی برگ را انجام داده و اقدام کنند.

شته‌ها

شته‌ها حشراتی کوچک و نرم‌بدن هستند که از شیره گیاه تغذیه می‌کنند. آن‌ها به رنگ‌های مختلفی از سبز تا سیاه و قرمز دیده می‌شوند و معمولاً روی سطح زیرین برگ یا ساقه‌های جوان گیاه تجمع می‌کنند. تغذیه شدید آن‌ها باعث پیچیده شدن برگ‌ها، زردی، کوتاهی ساقه و توقف رشد می‌شود. شته‌ها عسلک ترشح می‌کنند و این ماده قندی با رشد کپک سیاه موجب کدر شدن برگ‌ها می‌شود. همچنین شته‌ها ناقل ویروس‌های گیاهی هستند و می‌توانند بیماری‌های ویروسی را به محصولات منتقل کنند. وجود این آفات زراعی در گلخانه‌ها برای محصولاتی مانند خیار گلخانه‌ای بسیار مشکل‌ساز است و در صورت مدیریت نشدن به بیماری های خیار گلخانه ای منجر می‌شود.

تریپس‌ها

تریپس‌ها حشراتی بسیار ریز با طول حدود ۱ تا ۱٫۵ میلی‌متر و بدنی باریک هستند که دو جفت بال باریک با حاشیه‌ای پر از ریشک دارند. این آفت گیاه با قطعات دهانی نامتقارن خود سطح برگ را می‌خراشد و سپس‌از شیره گیاه تغذیه می‌کند. گونه‌های مهم‌شان هم شامل تریپس پیازی (Thrips tabaci) و تریپس گل غربی (Frankliniella occidentalis) هستند که طیف وسیعی از گیاهان شامل گندم، یونجه، پیاز، لوبیا، خیار، فلفل، سیب‌زمینی و کلم را آلوده می‌کنند.

تریپس‌ها ناقل ویروس‌های گروه توسپو هستند که بیماری‌هایی مانند لکه برگی گوجه فرنگی، لکه نکروتیک امپیشنز و ویروس لکه زرد زنبق را ایجاد می‌کنند؛ این ویروس‌ها می‌توانند طیف وسیعی از سبزیجات را آلوده کنند و به‌طور مخصوص، از مهم‌ترین آفات گوجه فرنگی به حساب می‌آیند. تغذیه این حشرات باعث ایجاد لکه‌های نقره‌ای یا راه‌راه روی برگ و ایجاد لکه‌های سیاه (مدفوع تریپس) می‌شود. در صورت تراکم زیاد، برگ‌ها پژمرده شده و به‌دلیل کاهش فتوسنتز، رشد گیاه کاهش می‌یابد. تریپس همچنین با تغذیه از جوانه‌ها و گل‌ها، موجب بدشکلی گل‌ها و میوه‌ها می‌شود.

کنه‌های عنکبوتی

کنه‌های عنکبوتی از خانواده تترانیکیده (Tetranychidae) و جزو آفات رایج گلخانه و باغ هستند. ipm.ucanr.edu می‌نویسد که این کنه‌ها با مکیدن محتویات سلولی برگ، باعث ایجاد لکه‌های زرد و نقطه‌ای (استیپلینگ) می‌شوند و برگ‌ها به‌تدریج زرد یا برنزی شده و در نهایت می‌ریزند. در تراکم بالا، کنه‌ها تارهای ابریشمی تولید می‌کنند که برگ‌ها و شاخه‌ها را می‌پوشاند. گرما و خشکی شرایط را برای تکثیر سریع آن‌ها فراهم می‌کند و گیاهان تحت تنش آبی از وجود این نوع آفت گیاه بیشتر آسیب می‌بینند. کنترل این کنه‌ها با استفاده از آب‌پاشی برای کاهش گرد و غبار، صابون‌های حشره‌کش و حفظ شکارگرهای طبیعی مانند کنه‌های شکارگر و حشراتی مثل بالتوری‌ها توصیه می‌شود.

سفیدبالک‌ها

سفیدبالک‌ها (Whiteflies) حشراتی کوچک با بال‌های سفید هستند که با قطعات دهانی مکنده خود از شیره گیاه تغذیه می‌کنند. به‌دلیل تغذیه مداوم این نوع آفت گیاهان، گیاهان ضعیف شده، برگ‌ها زرد و کوچک می‌شوند و ممکن است زود بریزند. سفیدبالک‌ها مانند شته‌ها عسلک ترشح می‌کنند که زمینه را برای رشد قارچ‌های دوده‌ای فراهم می‌سازد و کیفیت ظاهری و بازارپسندی محصول را کاهش می‌دهد. آن‌ها ناقل ویروس‌های گیاهی نیز هستند و در بسیاری از سبزیجات و گیاهان زینتی مشاهده می‌شوند.

مینوزها و برگ‌خوارها

مینوزها (Leaf miners) لارو مگس‌ها یا پروانه‌های کوچک هستند که بین لایه‌های برگ تونل می‌زنند و باعث ایجاد خطوط مارپیچ یا لکه‌های بزرگ روی برگ می‌شوند. لاروها داخل برگ تغذیه می‌کنند و سطح فتوسنتز را کاهش می‌دهند؛ در صورت تراکم بالای این آفت گیاه، گیاهان دچار کمبود رشد یا پیچیدگی برگ می‌شوند. مینوز‌ سبزیجات، مانند مینوزهای مارپیچ و لکه‌ای، پس‌از خروج از برگ در خاک شفیره می‌شوند و با کنترل‌های زراعی مانند از بین بردن بقایا و استفاده از پوشش‌های صفری می‌توان آن‌ها را کاهش داد. مینوز مرکبات نیز آفتی مهم برای درختان مرکبات است. لارو ریز این آفت در زیر اپیدرم برگ تونل زده و خطوط مارپیچ با رشته‌ای از فضولات ایجاد می‌کند، سپس قسمت کناری برگ را می‌پیچاند تا در آن شفیره شود. این فعالیت باعث پیچیدگی و بدشکلی برگ‌های جوان و کاهش رشد می‌شود.

سوسک‌ها و آفات برگ‌خوار

گروهی از آفت گیاهان به شکل سوسک یا لاروهای پروانه‌ای هستند که برگ‌ها، ساقه‌ها یا ریشه‌ها را می‌جوند. کاترپیلارها (لارو پروانه‌های مختلف) از برگ و میوه تغذیه می‌کنند و ممکن است محصول را به‌طور کامل از بین ببرند. کرم‌های برگ‌خوار و کرم‌های ریشه‌خوار شامل کات‌ورم‌ها (cutworms) و ریشه‌کرم‌ها (rootworms) هستند.

کات‌ورم‌ها مرحله لاروی چندین گونه پروانه بوده و با نام «کرم قطع‌کننده» شناخته می‌شوند. این لاروها صاف و بدون مو بوده و طولشان به حدود دو اینچ می‌رسد؛ هنگام تحریک شدن به شکل حرف C می‌پیچند. umn.edu می‌گوید که کات‌ورم‌ها شب‌هنگام بدنه خود را به دور ساقه نهال‌ها می‌پیچند و با جویدن ساقه، گیاه را درست در سطح خاک قطع می‌کنند. گونه‌های مختلفی مانند کات‌ورم سیاه، برنزی و ارتشی می‌توانند هر شب تعداد زیادی نهال را از بین ببرند. برخی گونه‌ها حتی از برگ، جوانه و میوه تغذیه می‌کنند؛ بنابراین، گیاهان جوان و تازه‌کاشته بیشترین آسیب را می‌بینند.

اما ریشه‌کرم‌ها یا آفات ریشه، مانند کرم ریشه‌ذرت غربی، لاروهای سوسک‌های خانواده Diabrotica هستند. usu.edu می‌نویسد این لاروها سفیدرنگ با سر قهوه‌ای‌اند و با قطعات دهانی جونده به ریشه‌های ذرت حمله می‌کنند، سبب قهوه‌ای شدن، سوراخ شدن و تونلی شدن ریشه و در نهایت کاهش قدرت و محصول می‌شوند. تغذیه لاروها موجب خم شدن ساقه، خوابیدن گیاه و حساسیت به بیماری‌های ریشه و ساقه می‌شود. در این نوع آفت گیاه، حشرات بالغ زرد یا سبزرنگ بوده و بال‌هایشان دارای نوارهای سیاه است.

سایر حشرات و آفات

در مورد سایر انواع آفت گیاهان، می‌توان موارد زیر را برشمرد:

• حشرات گیاه‌خوار دیگر: گروهی از سوسک‌ها مانند کفشدوزک خربزه (که در ایران به عروسک خربزه مشهور است) به برگ‌های خیار، هندوانه و کدو حمله کرده و آن‌ها را خشک می‌کنند؛ این سوسک‌ها ناقل ویروس هستند و می‌توانند بوته‌های جوان را کاملاً نابود کنند.
• زنجرک‌ها و سپردارها: زنجرک‌ها حشرات کوچکی هستند که از شیره ساقه تغذیه می‌کنند و می‌توانند ویروس‌های گیاهی را منتقل کنند. سپردارها و شپشک‌ها نیز با مکیدن شیره و ترشح عسلک، موجب زردی و ضعیف شدن گیاه می‌شوند.
• کنه‌های زنگی و نماتدها: برخی نماتدهای انگل گیاهی به ریشه‌ها حمله کرده و باعث زخم و گال می‌شوند و رشد و جذب آب را برای گیاه مختل می‌کنند.
• بیماری‌های قارچی، باکتریایی و ویروسی: canr.msu.edu می‌گوید که تقریباً ۸۵ درصد بیماری‌های گیاهی توسط قارچ‌ها ایجاد می‌شود. علائمی مانند پژمردگی برگ (ولتی)، لکه‌های نکروتیک با هاله زرد (بیماری‌های باکتریایی) و الگوهای موزائیکی و کوتولگی (بیماری‌های ویروسی) از علائم مهم‌اند.

تکثیر و شیوع این آفات و بیماری‌ها در صورت نبود مدیریت مناسب می‌تواند به افت جدی محصول منجر شود؛ لذا آشنایی با آفات و بیماری های گیاهی برای موفقیت در کشاورزی ضروری است.

علت آفت زدن گیاهان

عوامل متعددی موجب افزایش حساسیت گیاهان به آفات می‌شوند. uaf.edu می‌نویسد که تنش‌های محیطی مانند نور، دما و رطوبت نامناسب، خاک فقیر و وضعیت تهویه نامطلوب موجب تضعیف گیاه و فراهم شدن شرایط مناسب برای رشد انواع آفت گیاهان می‌شود. گیاهان آپارتمانی که نور و رطوبت کافی دریافت نمی‌کنند، مستعد حمله کنه‌ها، شته‌ها و تریپس‌ها هستند؛ در نتیجه شناخت علت آفت زدن گیاهان و اصلاح محیط رشد اهمیت ویژه دارد.

استفاده بیش‌ازحد از کودهای نیتروژنی نیز باعث رشد سریع و شیره فراوان در گیاه می‌شود و می‌تواند مقاومت طبیعی گیاه را کاهش داده و جمعیت آفات برگ‌خوار و مکنده را افزایش دهد. مطالعات متعدد مثل آنچه در sare.org چاپ شده نشان داده‌اند که در زمین‌های با نیتروژن بالا، تعداد شته‌ها و کنه‌ها به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد. بالعکس، استفاده از مواد آلی و کودهای آهسته‌رهش موجب کاهش سطح نیتروژن محلول در گیاه و در نتیجه کاهش جذابیت برای آفات می‌شود.

سایر عوامل مؤثر بر ایجاد آفت گیاه عبارت‌اند از:

• کشت یکنواخت و عدم تنوع: کاشت مداوم یک محصول بدون تناوب زراعی موجب تجمع آفات اختصاصی آن محصول می‌شود.
• حذف دشمنان طبیعی: در وب‌سایت content.ces.ncsu.edu می‌خوانیم که استفاده بی‌رویه از حشره‌کش‌های غیرانتخابی می‌تواند شکارگرها و پارازیتوئیدها را نابود کند و موجب طغیان آفات شود.
• بهداشت نامناسب: وجود بقایای گیاهی و علف‌های هرز به عنوان میزبان جانبی آفت گیاهان عمل می‌کند و آلودگی را تشدید می‌کند.

درک این عوامل کمک می‌کند تا کشاورزان و باغداران با اصلاح شرایط محیطی، مدیریت تغذیه و رعایت بهداشت مزرعه، از بروز آفت‌گیاه پیشگیری کنند.

روش‌های کنترل و درمان آفات

استراتژی‌های کنترل آفات باید براساس اصول مدیریت تلفیقی آفات (IPM) و اولویت دادن به روش‌های غیرشیمیایی طراحی شود:

1. مدیریت زراعی و بهداشت محیط: انتخاب ارقام مقاوم، آماده‌سازی مناسب خاک و رعایت تناوب زراعی باعث افزایش سلامت گیاهان و کاهش تراکم آفات می‌شود. آبیاری و کوددهی صحیح، استفاده از خاک‌های غنی از مواد آلی و از بین بردن علف‌های هرز نیز در بهبود وضعیت گیاه و کاهش جمعیت آفات مؤثر است.
2. مبارزه بیولوژیک: استفاده از دشمنان طبیعی یکی از پایدارترین روش‌هاست. شکارگرهایی مانند کفشدوزک‌ها و بالتوری‌ها، پارازیتوئیدها (زنبورهای ریز) و عوامل بیماری‌زا مانند قارچ‌های Beauveria و باکتری Bacillus thuringiensis می‌توانند جمعیت آفات را کنترل کنند. biocontrol.entomology.cornell.edu می‌گوید حفاظت از این دشمنان از طریق پرهیز از سموم وسیع‌الطیف و فراهم کردن منابع غذا (گرده و شهد) بسیار مهم است. برای کنترل تریپس، استفاده از کنه‌های شکارگر و حشرات شکارگر کوچک توصیه می‌شود.
3. کنترل مکانیکی و فیزیکی: جمع‌آوری دستی لاروها و حشرات بزرگ، استفاده از تله‌های چسبنده برای ردیابی و کاهش تریپس و سفیدبالک‌ها، هرس کردن و حذف بخش‌های آلوده گیاهان، استفاده از پوشش‌های پارچه‌ای یا توری برای جلوگیری از نفوذ حشرات و پاک‌سازی بقایای آلوده از جمله اقدامات ساده و مؤثر در رفع آفت گیاه هستند.
4. کنترل شیمیایی: استفاده از حشره‌کش‌ها باید به‌عنوان آخرین گزینه برای نابودی آفت گیاهان و بسیار با دقت انجام شود. بسیاری از آفات مانند تریپس‌ها نسبت به حشره‌کش‌های متداول مقاوم شده‌اند؛ بنابراین توصیه می‌شود مقدار و تعداد دفعات مصرف حشره‌کش کاهش یافته و از ترکیبات مختلف به‌صورت چرخشی استفاده شود. همچنین، مراحل زندگی آفت در کارایی سموم مؤثر است؛ بیشتر سموم تنها روی لاروهای جوان مؤثرند و تخم‌ها و شفیره‌های داخل خاک را نمی‌کشند.

در نهایت، به‌عنوان یک توصیه از متخصصان کشاورزی ایرانی که به شرایط بومی کشاورزی کشورمان واقف‌اند، باید بدانید که استفاده از اسید هیومیک آبادیس به‌عنوان یک مکمل آلی می‌تواند ساختار خاک را بهبود بخشیده، جذب مواد غذایی را افزایش دهد و موجب فعالیت میکروبی مطلوب در خاک شود. تحقیقات نشان می‌دهد که اسید هیومیک با بهبود جذب عناصر غذایی، افزایش توان ریشه و تقویت دیواره سلولی، مقاومت گیاه را در برابر آفات و بیماری‌ها بیشتر می‌کند و باعث می‌شود گیاهان کمتر به انواع آفت گیاه مبتلا شوند. افزودن این ترکیب به برنامه کودی می‌تواند بخشی از راهبرد تغذیه‌ای برای کنترل غیرشیمیایی آفت گیاهان باشد.

اگر علاقه‌مند به محصولات هیومیکی آبادیس هستید، جدول زیر کمک می‌کند تا بسته به نیاز خود، محصول مناسب را انتخاب کنید:

سخن پایانی

آفات گیاهان، اعم از حشرات مکنده، جونده یا عوامل بیماری‌زا، تهدیدی جدی برای کشاورزی هستند. شناسایی به‌موقع آفت گیاهان و شناخت علائم آن‌ها بر روی برگ‌ها و ساقه‌ها به کشاورزان کمک می‌کند تا از خسارت‌های سنگین جلوگیری کنند. تنش‌های محیطی، تغذیه نامتعادل و بهداشت ضعیف از دلایل اصلی شیوع انواع آفت گیاه به شمار می‌روند. به‌کارگیری روش‌های مدیریت تلفیقی، شامل اصلاح شرایط رشد، استفاده از دشمنان طبیعی، روش‌های مکانیکی و بهره‌گیری از کودهای آلی مانند اسید هیومیک، می‌تواند جمعیت آفات را در حد قابل‌قبول نگه‌دارد و نیاز به سموم شیمیایی را کاهش دهد. با رعایت این اصول، کشاورزان و باغداران می‌توانند سلامت محصول و محیط‌زیست خود را حفظ کنند و درعین‌حال به تولید پایدارتری دست یابند.

آبادیس اولین تولیدکننده هیومیک اسید به فرم پرک در ایران

مجموعه آبادیس برای اولین بار در ایران موفق به استخراج هیومیک اسید از لئوناردیت و تولید هیومیک اسید به فرم پرک شده است. از دیگر محصولات این شرکت می‌توان هیومیک پودری  ، مایع و پرک و کود کلات آهن آنالیز بالا را نام برد. هیومیک اسید با کمک به بهبود ساختار خاک، سیستم ریشه گیاهان و درختان را قوی کرده و موجب رشد بهتر و مقاومت آن‌ها در مقابل تنش‌های محیطی خواهد شد. برای مشاهده محصولات و ثبت سفارش همین امروز از طریق وب‌سایت آبادیس اقدام فرمایید.

سوالات متداول

۱. چگونه می‌توان انواع آفت گیاهان آپارتمانی را تشخیص داد و درمان کرد؟

برای درمان آفت گیاهان آپارتمانی لازم است ابتدا نشانه‌ها را شناسایی کنید: در بین انواع حشرات گیاهان آپارتمانی، شته‌ها و سفیدبالک‌ها معمولاً به شکل حشرات کوچک روی برگ‌ها دیده می‌شوند و روی برگ عسلک برجای می‌گذارند؛ کنه‌های عنکبوتی تار می‌تنند و روی برگ‌ها لکه‌های زرد ایجاد می‌شود؛ تریپس‌ها سبب نقره‌ای شدن برگ‌ها می‌شوند. پس‌از تشخیص، می‌توان با شست‌وشوی برگ‌ها، استفاده از صابون‌های حشره‌کش و بهره‌گیری از شکارگرهای طبیعی این آفات را کنترل کرد. فراهم کردن نور و رطوبت کافی برای گیاهان و اجتناب از کوددهی بیش‌ازحد نیز ضروری است.

۲. برای تشخیص بیماری گیاهان از روی برگ چه نشانه‌هایی را باید بررسی کرد؟

علائمی مانند پژمردگی ناگهانی، لکه‌های سیاه یا قهوه‌ای با هاله زرد (نشانه بیماری‌های باکتریایی)، لکه‌های موزائیکی یا تغییر شکل برگ (نشانه ویروس‌ها) و وجود کپک یا تارهای قارچی از جمله علائم بیماری‌های رایج هستند. بررسی زیر و روی برگ‌ها، ریشه و ساقه به‌صورت منظم و حذف برگ‌های آلوده می‌تواند از انتشار بیماری جلوگیری کند. در صورت تشخیص بیماری قارچی یا باکتریایی، استفاده از قارچ‌کش‌ها و ضدعفونی خاک توصیه می‌شود.

۳. چرا برخی محصولات زراعی مانند گوجه‌فرنگی و خیار در گلخانه بیشتر دچار آفات و بیماری می‌شوند؟

محیط گلخانه به‌دلیل رطوبت بالا، دمای ثابت و نبود دشمنان طبیعی، بستر مناسبی برای رشد آفات و بیماری‌ها فراهم می‌کند. محصولات حساس مانند گوجه‌فرنگی و خیار، در صورت تهویه نامناسب و تجمع شیره گیاهی، می‌توانند به سرعت توسط شته‌ها، سفیدبالک‌ها، تریپس‌ها و کنه‌ها آلوده شوند. همچنین بیمارگرهای قارچی در محیط‌های مرطوب و فاقد جریان هوای مناسب به‌سرعت گسترش می‌یابند. رعایت بهداشت محیط، کنترل رطوبت و استفاده از روش‌های تلفیقی (مانند بهره‌گیری از کنه‌های شکارگر برای کنترل تریپس و سفیدبالک) به کاهش شیوع این نوع آفت گیاهان کمک می‌کند.