کودهای فسفاته بخش مهمی از برنامه تغذیه مزارع و باغها هستند و انتخاب نوع مناسب آنها، مستقیماً روی رشد ریشه، گلدهی و مقدار محصول اثر میگذارد. در این حوزه، دو کود پرمصرف در ایران دی آمونیوم فسفات (DAP) و مونو آمونیوم فسفات (MAP) هستند و پرسش اصلی اکثر کشاورزان این است که تفاوت دی آمونیوم فسفات و مونو آمونیوم فسفات چیست و کدام برای زمین و محصول من مناسبتر است؟ هر دوی این کودها منبع غلیظ فسفر و نیتروژن هستند، اما در درصد عناصر، تأثیر بر pH اطراف ریشه، خطر سوزندگی برای بذر و همچنین زمان و روش مصرف تفاوت دارند. شناخت درست فرق مونو آمونیوم فسفات با دی آمونیوم فسفات کمک میکند بهترین کود را متناسب با نوع خاک، سن درخت و هدف تغذیه (تقویت ریشه یا افزایش گل و میوه) انتخاب کنید و هزینه کمتری برای نتیجه بهتر بپردازید. در این مقاله ضمن معرفی هر یک از این کودها، به تفاوتها، خواص، زمان مصرف و مقدار مصرف آنها میپردازیم؛ همراه ما بمانید.
کود دی آمونیوم فسفات چیست؟
ابتدا باید ببینیم که کود دی آمونیوم فسفات چیست؟ منظورمان کودی است با فرمول معمول ۱۸-۴۶-۰؛ یعنی در هر ۱۰۰ کیلوگرم از این کود فسفات، حدود ۱۸ کیلوگرم نیتروژن و ۴۶ کیلوگرم فسفر به صورت P₂O₅ وجود دارد. به زبان ساده، دی آمونیوم فسفات یک منبع بسیار غلیظ فسفر همراه با مقدار قابلتوجهی نیتروژن آمونیومی است که بهسرعت در آب حل میشود و برای استفاده در زراعت و باغداری بسیار کاربردی است.
ترکیبات کود دی آمونیوم فسفات بهگونهای است که پس از حل شدن در خاک، ابتدا محیط اطراف ذره کود را کمی قلیایی میکند و همین موضوع اگر کود در تماس مستقیم با بذر و ریشههای بسیار ظریف قرار بگیرد، میتواند خطر سوختگی را بالا ببرد.
گاهی کشاورز میخواهد بداند کود دی آمونیوم فسفات برای چیست؟ پاسخ این است که این کود بیشتر برای تقویت ریشه در اوایل فصل رشد، افزایش قدرت استقرار نشا و بذر و کمک به تشکیل خوشه، گل و میوه استفاده میشود. بهدلیل غلظت بالای فسفر، مقدار مصرف آن نسبت به بسیاری از کودهای دیگر کمتر است، اما باید حتماً براساس آزمون خاک و توصیه کارشناس تنظیم شود تا هم از هدررفت هزینه جلوگیری شود و هم مشکل شوری و سوزندگی در خاک ایجاد نشود.
در بخشهای بعدی، ضمن توضیح تفاوت دی آمونیوم فسفات و مونو آمونیوم فسفات، خواهیمدید این کود در چه نوع خاک و شرایطی انتخاب مناسبتری است.
کود مونو آمونیوم فسفات چیست؟
برای پاسخ به این سؤال که مونو آمونیوم فسفات چیست، کافی است بدانید این کود معمولاً با آنالیزهایی مانند ۱۱-۵۲-۰ یا ۱۲-۶۱-۰ عرضه میشود؛ یعنی فسفر آن حتی از دی آمونیوم فسفات هم بالاتر است، اما نیتروژن کمتری دارد. به زبان ساده، کود مونو آمونیوم فسفات منبعی بسیار غلیظ از فسفر بههمراه مقدار متوسطی نیتروژن آمونیومی است که کاملاً در آب حل میشود و بههمیندلیل برای آبیاری تحت فشار، کودآبیاری و حتی محلولپاشی (در دوزهای مجاز) بسیار مناسب است.
یکی از نکات کلیدی پاسخ به این پرسش که کود مونو آمونیوم فسفات چیست و چه تفاوتی با دیآمونیوم دارد، رفتار آن در خاک است. محلول این کود در اطراف ریشه کمی اسیدیتر از DAP است و همین موضوع باعث میشود فسفر در خاکهای آهکی و قلیایی بهتر در دسترس ریشه قرار بگیرد. از دید تغذیهای، این ویژگی دقیقاً با نقش فسفر در گیاه هماهنگ است؛ یعنی کمک به تشکیل و گسترش ریشه، افزایش انرژی گیاه، تسریع رشد اولیه و بهبود تشکیل گل و میوه.
بهدلیل نیتروژن کمتر و اسیدیتر بودن محیط اطراف گرانول، این کود نسبت به DAP برای استفاده نزدیک به بذر و ریشههای ظریف، ایمنتر محسوب میشود و در بسیاری از برنامههای تغذیه، بهعنوان یک کود مونو آمونیوم فسفات محلول در آب، در مراحل اولیه رشد گیاه استفاده میشود.
در ادامه، هنگام بررسی تفاوت دی آمونیوم فسفات و مونو آمونیوم فسفات خواهیم گفت که این ویژگیها در انتخاب کود مناسب برای هر باغ و مزرعه چقدر تعیینکنندهاند.
تفاوت دی آمونیوم فسفات و مونو آمونیوم فسفات
برای درک تفاوت دی آمونیوم فسفات و مونو آمونیوم فسفات کافی است بدانید هر دو منبع فسفر و نیتروژن هستند، اما در درصد عناصر و رفتارشان در خاک کمی فرق دارند. کود با فرمول حدود ۱۸–۴۶–۰ (DAP) نیتروژن بیشتری دارد و هنگام حل شدن، محیط اطراف ذره کود را کمی قلیایی میکند. در مقابل، کود با فرمولهایی مثل ۱۲–۶۱–۰ (MAP) نیتروژن کمتری دارد، ولی فسفر آن بالاتر است و محلول آن اطراف ریشه کمی اسیدیتر میشود؛ این موضوع در خاکهای آهکی و قلیایی، دسترسی گیاه به فسفر را بهتر میکند و برای مصرف نزدیک بذر ایمنتر است.
| ویژگی | کود DAP (فرمول حدود ۱۸–۴۶–۰) | کود MAP (فرمولهایی مثل ۱۲–۶۱–۰) |
| درصد نیتروژن (N) | بیشتر؛ مناسب برای تأمین همزمان N و P در اوایل رشد | کمتر؛ تمرکز اصلی روی فسفر است |
| درصد فسفر (P₂O₅) | حدود ۴۶٪ | حدود ۵۲ تا ۶۱٪ |
| واکنش اطراف دانه کود | کمی قلیایی؛ در تماس مستقیم با بذر حساسیت بیشتری دارد | کمی اسیدی؛ در خاکهای آهکی، فسفر را در دسترستر میکند |
| ایمنی در کنار بذر | در دوزهای بالا خطر سوزندگی بذر و ریشه ظریف بیشتر است | برای مصرف نزدیک بذر و نشا، معمولاً ایمنتر محسوب میشود |
| کاربرد رایج | مخلوط با سایر کودها و پخش در سطح یا ردیفهای دورتر | کودآبیاری، محلول در آب و مصرف بهعنوان «استارتر» |
| مناسب برای چه خاکهایی | خاکهای با pH کمی اسیدی تا خنثی (در تماس غیرمستقیم) | خاکهای آهکی و قلیایی و سیستمهای آبیاری تحت فشار |
همانطور که در جدول میبینید، تفاوت دی آمونیوم فسفات و مونو آمونیوم فسفات بیشتر در جزئیات فنی و نحوه مصرف است تا در اصل تأمین فسفر. در عمل، کشاورز میتواند هر دو را هم بهصورت جداگانه و هم در قالب ترکیبات کاملتری مثل کود npk بهکار ببرد.
انتخاب بین این دو، باید براساس آزمون خاک، نوع سیستم آبیاری، فاصله کود از بذر و سن درخت انجام شود تا هم ریشه در اوایل فصل به فسفر کافی برسد و هم خطر سوزندگی و هدررفت کود به حداقل برسد.
خواص کود دی آمونیوم فسفات
با انتخاب بهترین کود دی آمونیوم فسفات، میتوانید خواص زیر را برای درختان خود به ارمغان بیاورید:
- غنی از نیتروژن و فسفر: هر کیلوگرم DAP حدود ۱۸۰ گرم نیتروژن و ۴۶۰ گرم P₂O₅ دارد که رشد و توسعه سریع ریشه را تضمین میکند.
- اثر قلیایی موقتی: محلول DAP باعث افزایش pH اطراف دانه کود میشود؛ این اثر کوتاهمدت است و سپس به pH خاک نزدیک میشود.
- هیدروسکوپی بالا: این کود بهسادگی رطوبت جذب کرده و کلوخه میشود؛ بنابراین باید در بستهبندی مقاوم نگهداری شود.
- مقرونبهصرفه: هزینه کمتر نسبت به سایر کودهای فسفاته و دسترسپذیری بالا موجب محبوبیت آن شده است.
- مناسب برای خاکهای اسیدی: بهدلیل خاصیت قلیایی، در خاکهای اسیدی بهتر عمل میکند و باعث میشود فسفر بهراحتی قابل جذب شود.
در خاکهای آهکی و قلیایی، بخشی از فسفر بهسرعت در خاک قفل میشود و در دسترس ریشه نمیماند. برای بالا بردن بهرهوری و استفاده بهتر از این فواید کود دی آمونیوم فسفات، بسیاری از کارشناسان توصیه میکنند از ترکیب هیومیک اسید با فسفر در کنار این کود استفاده شود؛ این کار ماندگاری و دسترسی فسفر را بیشتر میکند.
زمان مصرف کود دی آمونیوم فسفات
درباره زمان مصرف کود دی آمونیوم فسفات برای درختان میوه گفته میشود که بهتر است این کود پیش از کاشت یا در زمان کاشت بهعنوان «استارتر» به خاک افزوده شود. کاربرد پیشکاشت اجازه میدهد کود در ناحیه ریشه پخش شود و فسفر بهسرعت در دسترس ریشه قرار بگیرد.
برخی منابع تأکید میکنند که بهترین زمان مصرف کود دی آمونیوم فسفات در اوایل فصل رشد است، یعنی زمانی که تقاضای گیاه برای فسفر بیشتر است اعمال این کود نتیجه بهتری دارد. اگر خاک از نظر فسفر فقیر باشد، میتوان در طول فصل و مراحل رشد بعدی نیز بخش دیگری از کود را اعمال کرد (میتوانید از کود دی آمونیوم فسفات مایع استفاده کنید)، اما همواره باید از تماس مستقیم کود با بذر بهدلیل خطر سمیت آمونیاکی پرهیز کرد (این مورد یکی از اصلیترین موارد تفاوت دی آمونیوم فسفات و مونو آمونیوم فسفات است).
مقدار مصرف کود دیآمونیوم فسفات
مقدار مصرف DAP بسته به نوع محصول، جنس خاک و نتایج آزمون خاک متفاوت است. بهطورکلی:
- کاربرد گسترده: برای باغها و اراضی زراعی، ۷.۵ پوند (حدود ۳.۴ کیلوگرم) در هر ۱۰۰۰ فوت مربع یا حدود ۳۲۷ پوند (۱۴۸ کیلوگرم) در هر هکتار پیش از کاشت توصیه میشود.
- درختان میوه: مقدار مصرف کود دی آمونیوم فسفات برای درخت میوه حدود نیم پوند (۰.۲۳ کیلوگرم) DAP به ازای هر اینچ قطر تنه و پخش یکنواخت آن در زیر سایهانداز درخت است.
- بوتهها و درختچهها: یکچهارم فنجان (حدود ۵۰ گرم) برای هر بوته و مخلوط کردن با خاک سطحی.
اگر از کودهای آلی یا هیومیک استفاده میکنید، میتوان کود شیمیایی دی آمونیوم فسفات را همراه با این مواد به خاک افزود تا پایداری عناصر افزایش یابد.
قبل از استفاده، لازم است آزمون خاک انجام شود تا مقدار فسفر موجود در خاک را مشخص کنید؛ همچنین توصیه میشود از میزان مجاز توصیهشده فراتر نروید؛ زیرا تجمع فسفر ممکن است به آلودگی آبهای زیرزمینی یا عدم تعادل سایر عناصر منجر شود.
خواص کود مونو آمونیوم فسفات
برای روشنتر شدن موارد تفاوت دی آمونیوم فسفات و مونو آمونیوم فسفات، وقت آن رسیده که با خواص مونو آمونیوم فسفات هم آشنا شوید:
- درصد فسفر بالا: MAP حدود ۵۰–۶۱٪ P₂O₅ دارد و بنابراین منبع غنی فسفر برای توسعه ریشه و گلدهی است.
- محلول اسیدی: محلول آن pH حدود ۳.۵ ایجاد میکند و در خاکهای قلیایی باعث افزایش دسترسی فسفر و عناصر ریزمغذی میشود.
- خطر آمونیاک کم: بهدلیل درصد نیتروژن کمتر، خطر سمیت برای بذر کمتر از DAP است، بنابراین میتوان آن را نزدیک بذر استفاده کرد.
- پایداری ذخیرهسازی: نسبت به DAP کمتر رطوبت جذب میکند، بنابراین در انبارها و مخازن بهتر نگهداری میشود.
- مناسب برای استارتر: استفاده از MAP در ابتدای فصل رشد میتواند نیاز فسفر گیاه را تامین کند و ریشههای قویتر ایجاد کند.
این خواص نشان میدهد که MAP بهعنوان منبع فسفر در شرایط متعددی قابلاستفاده است و نقش آن در تأمین عناصر مورد نیاز گیاه را نباید نادیده گرفت.
زمان مصرف کود مونو آمونیوم فسفات
بهعنوان کود استارتر، MAP بهتر است هنگام کاشت یا کمی قبل از آن به خاک افزوده شود تا فسفر در مراحل اولیه رشد در دسترس باشد. بهدلیل تحرک کم فسفر، استفاده از MAP در پاییز یا فصلهای بسیار قبل از کاشت تأثیر اندکی بر دسترسی فسفر در زمان نیاز دارد. برای گیاهان یکساله، مصرف MAP حدود دو هفته قبل از گلدهی نیز توصیه میشود تا فسفر کافی برای تشکیل گل و میوه وجود داشته باشد.
مقدار مصرف کود مونوآمونیوم فسفات
مقدار مصرف مونو فسفات آمونیوم به محصول و شرایط خاک بستگی دارد. توصیههای عمومی از منابع معتبر عبارتاند از:
- مصرف بهعنوان استارتر برای زراعت: معمولاً 7–12 کیلوگرم P₂O₅ در هر هکتار بهصورت قرار دادن کنار ردیف بذر مناسب است. از آنجا که MAP دارای نیتروژن کمتری است، نرخ امن برای بذر حدود 18 کیلوگرم در هر هکتار محصول است.
- مرحله رشد رویشی و گلدهی در باغهای کوچک: ۰.۴۵–۰.۹ کیلوگرم MAP در هر ۱۰۰ فوت مربع (۹.۳ متر مربع) هر ۴–۶ هفته در مرحله رویشی و ۰.۹–۱.۸ کیلوگرم در مرحله گلدهی یا میوهدهی.
- محلولپاشی یا آبیاری قطرهای: میتوان ۱–۲ قاشق غذاخوری MAP را در هر گالن (۳.۷۸ لیتر) آب بهصورت محلولپاشی یا نیم تا یک کیلوگرم در 380 لیتر آب در سیستم آبیاری قطرهای استفاده کرد.
همیشه بهتر است مقدار دقیق با آزمون خاک و نیاز گیاه مشخص شود. توجه داشته باشید که MAP نباید با کودهای حاوی کلسیم یا منیزیم مخلوط شود، زیرا تهنشینی ایجاد میکند.
سخن پایانی
با بررسی تفاوت دی آمونیوم فسفات و مونو آمونیوم فسفات دیدید که هر دو کود، منابع مهم فسفر و نیتروژن هستند و انتخاب بین آنها باید براساس pH خاک، نیاز گیاه، مرحله رشد و دسترسی اقتصادی انجام شود. DAP با درصد نیتروژن بالا و pH قلیایی برای خاکهای اسیدی و مصرف پیشکاشت مناسب است، اما خطر سمیت آمونیاکی دارد و باید با فاصله از بذر اعمال شود. MAP با درصد فسفر بالا و pH اسیدی برای خاکهای قلیایی و کاربرد استارتر بسیار مناسب است و میتوان آن را نزدیک بذر قرار داد. بهکارگیری این کودها طبق آزمون خاک و دستورالعملهای علمی، سودآوری و پایداری کشاورزی را افزایش میدهد.
آبادیس تولید کننده کودهای بر پایه مواد آلی در ایران
شرکت اکسیر دانش آبادیس یک شرکت دانشبنیان ایرانی است که تمرکز خود را بر توسعه و تولید کودهای بر پایه مواد آلی و هیومیک اسید گذاشته است. این شرکت با استفاده از فناوری روز، محصولات متنوعی از جمله هیومیک اسید در شکلهای مایع، پودری و گرانوله، کودهای آمینو اسید و اصلاحکنندههای خاک را تولید میکند. محصولات آبادیس با هدف بهبود ساختار خاک، افزایش جذب عناصر غذایی و کاهش استفاده از کودهای شیمیایی طراحی شدهاند.
این شرکت همچنین خدمات مشاورهای به کشاورزان ارائه میدهد و آنها را در انتخاب بهترین روشهای تغذیه و مدیریت تغذیه گیاهان همراهی میکند. با توجه به تنوع محصولات و کیفیت بالای تولید، قیمت هیومیک اسید این شرکت نسبت به برخی رقبا مناسب و مقرونبهصرفه است و میتواند جایگزین مؤثری برای بخشی از کودهای شیمیایی باشد.
سوالات متداول
۱. آیا میتوان از کود دیآمونیوم فسفات برای همه گیاهان استفاده کرد؟
DAP معمولاً برای بسیاری از محصولات زراعی و باغی بهکار میرود، اما در خاکهای قلیایی یا در نزدیکی بذر ممکن است بهدلیل pH قلیایی و خطر آمونیاکی مناسب نباشد؛ لذا انتخاب کود باید بر اساس آزمون خاک و نیاز گیاه باشد.
۲. آیا استفاده همزمان از DAP و MAP امکانپذیر است؟
با بررسی موارد تفاوت دی آمونیوم فسفات و مونو آمونیوم فسفات باید بدانید که در برخی برنامههای تغذیهای ممکن است ترکیبی از هر دو کود استفاده شود تا نسبت نیتروژن و فسفر بهطور دقیق تنظیم شود، اما باید به pH و خواص مخلوط توجه کرد. بهتر است قبل از ترکیب، با مشاور کشاورزی یا کارشناس تغذیه گیاه مشورت شود.
۳. آیا کودهای فسفاته را میتوان با هیومیک اسید ترکیب کرد؟
ترکیب کودهای فسفاته (DAP یا MAP) با هیومیک اسید میتواند به افزایش جذب فسفر و سایر عناصر کمک کند. هیومیک اسید اثر بافر دارد و خاک را بهبود میبخشد؛ بااینحال، باید به نسبت و زمان مصرف توجه کرد و طبق توصیه متخصصان عمل نمود.